Adhyaya 32
Ananta-Śeṣa Tapas and the Bearing of the Earth (अनन्त-शेष-तपस् तथा महीधारणम्)
Upa-parva: Āstīka Parva (Nāga-janma and Ananta-Śeṣa episode context)
Chapter 32 records a framed inquiry and response: Śaunaka asks what the newly born, powerful serpents did after learning of a curse (1.0). Sūta narrates that Bhagavān Śeṣa abandons Kadrū and undertakes extensive austerities, subsisting on air, practicing restraint across sacred sites (2.0–4.0). Brahmā observes Śeṣa’s severe tapas and questions its purpose, noting its impact on beings (5.0–7.0). Śeṣa explains his withdrawal: his brothers are hostile and envious, intolerant toward Vinatā and her son; they also hate Vainateya (Garuḍa), empowered by Kaśyapa’s boon, and Śeṣa seeks release from bodily existence and even post-mortem association with them (8.0–12.0). Brahmā acknowledges the situation, offers a boon, praises Śeṣa’s dharmic orientation, and grants the wish that Śeṣa’s mind remain fixed in dharma, śama, and tapas (13.0–17.0). Brahmā then issues a directive for prajā-hita: Śeṣa must stabilize the earth—mountains, forests, oceans, and cities—by holding it steady (18.0–21.0). Śeṣa consents, enters below the earth, and bears it upon his head; Brahmā extols him as nāgottama with infinite coils, and Sūta concludes that Ananta resides beneath the earth sustaining it by Brahmā’s command; Brahmā also assigns Suparṇa/Vainateya as Ananta’s companion (22.0–25.0).
Chapter Arc: उग्रश्रवा सूति उस अद्भुत क्षण का वर्णन करते हैं जब गरुड़—पक्षिराज, परवीरहा—देवताओं के रक्षित अमृत-प्रदेश की ओर बढ़ता है और स्वर्ग की सेनाएँ उसके तेज से डगमगाने लगती हैं। → देवगण गरुड़ की अतिबल-प्रकृति देखकर भयाक्रान्त होते हैं और परस्पर संकेत कर सर्वप्रहरणों से आक्रमण करते हैं। आकाश में विद्युत्-अग्नि-सा प्रकाश, दिशाओं में देव-गणों की व्यूह-रचना, और सोम-रक्षा में नियुक्त भौमन जैसे महावीरों की उपस्थिति संघर्ष को तीव्र करती है। → गरुड़ महावेग से उछलकर अन्तरिक्ष में देवताओं के ऊपर स्थित हो जाता है और एक-एक कर अनेक देववीरों (अभश्वक्रन्द, रेणुक, क्रथन, तपन, उलूक, सनाभि, निमेष, प्ररुज, पुलिन आदि) से संग्राम कर उन्हें परास्त करता है; साध्य, गन्धर्व, वसु, रुद्र आदि दिशाओं में तितर-बितर हो जाते हैं। → अग्नि-रूप बाधा के सामने गरुड़ अपनी देह को सूक्ष्म/अन्य रूप में ढालकर प्रवेश-उपाय करता है और जल-प्रवाहों/नदी-तुल्य धाराओं से ज्वलन्त अग्नि को शान्त कर मार्ग बनाता है—देव-रक्षा की दीवारें टूटती हैं और अमृत-प्राप्ति का पथ खुलता है। → अमृत के निकट पहुँचकर भी कथा अगले चरण पर ठहरती है—अब प्रश्न यह है कि गरुड़ अमृत को कैसे उठाएगा और देवताओं की शेष प्रतिरोध-शक्ति/रणनीति क्या होगी।
Shlokas
Verse 1
पम्प छा अर: अं द्वात्रिेशोड्थध्याय: गरुडका देवताओंके साथ युद्ध और देवताओंकी पराजय सौतिरुवाच ततस्तस्मिन् द्विजश्रेष्ठ समुदीर्णे तथाविधे । गरुड: पक्षिराट् तूर्ण सम्प्राप्तो विबुधान् प्रति
เสาติกล่าวว่า “โอ้ท่านผู้ประเสริฐในหมู่นักพรตผู้เกิดสองครั้ง เมื่อหมู่เทพทั้งหลายถูกปลุกเร้าและจัดกระบวนเพื่อศึก พร้อมด้วยศัสตราวุธนานาประการแล้ว พญาวิหคครุฑก็โผมาถึงต่อหน้าเหล่าเทวะโดยฉับพลัน ครั้นเห็นครุฑผู้ทรงเดชยิ่งนั้น เทพทั้งปวงก็สั่นสะท้าน และอาวุธของพวกเขา—ประหนึ่งถูกความหวาดผวาทำให้สับสน—ก็ปะทะและโต้ปะทะกันเอง”
Verse 2
त॑ दृष्टवातिबलं चैव प्राकम्पन्त सुरास्तत: । परस्परं च प्रत्यघ्नन् सर्वप्रहरणान्युत
ครั้นเห็นครุฑผู้ทรงพละอันยิ่งนั้น เหล่าเทพก็สั่นสะท้านในทันที และในขณะนั้นเอง ด้วยความตระหนกและสับสน ศัสตราวุธทั้งปวงของพวกเขาก็ปะทะกันเองและโต้ปะทะกันเอง
Verse 3
तत्र चासीदमेयात्मा विद्युदग्निसमप्रभ: । भौमन: सुमहावीर्य: सोमस्य परिरक्षिता,वहाँ विद्युत् एवं अग्निके समान तेजस्वी और महापराक्रमी अमेयात्मा भौमन (विश्वकर्मा) अमृतकी रक्षा कर रहे थे
ณ ที่นั้นมีภาวมนะ—ผู้มีจิตวิญญาณหาประมาณมิได้ สว่างดุจสายฟ้าและเพลิง และทรงวีรานุภาพยิ่ง—ได้รับแต่งตั้งให้เป็นผู้พิทักษ์ขุมทรัพย์ของโสมะ คืออมฤตะ
Verse 4
स तेन पतगेन्द्रेण पक्षतुण्डनखक्षत: । मुहूर्तमतुलं युद्ध कृत्वा विनिहतो युधि,वे पक्षिराजके साथ दो घड़ीतक अनुपम युद्ध करके उनके पंख, चोंच और नखोंसे घायल हो उस रणांगणमें मृतकतुल्य हो गये
เขาถูกพญาวิหคนั้นฉีกขาดด้วยปีก จะงอย และกรงเล็บ ต่อสู้อย่างหาที่เปรียบมิได้อยู่ชั่วครู่หนึ่ง แล้วในสนามรบก็ถูกฟันล้มลง นอนแน่นิ่งประหนึ่งใกล้มรณา
Verse 5
रजश्नलोद्धूय सुमहत् पक्षवातेन खेचर: । कृत्वा लोकान् निरालोकांस्तेन देवानवाकिरत्
แล้วพญาวิหคผู้ท่องนภาก็กระพือปีกด้วยแรงลมอันมหาศาล ก่อให้เกิดฝุ่นผงหนาทึบ เขาทำให้โลกทั้งหลายมืดมิด และด้วยฝุ่นนั้นเองก็กลบคลุมเหล่าเทพไว้
Verse 6
तेनावकीर्णा रजसा देवा मोहमुपागमन् । न चैवं ददृशुश्छन्ना रजसामृतरक्षिण:,उस धूलसे आच्छादित होकर देवता मोहित हो गये। अमृतकी रक्षा करनेवाले देवता भी इसी प्रकार धूलसे ढक जानेके कारण कुछ देख नहीं पाते थे
เมื่อถูกธุลีผงนั้นปกคลุม เหล่าเทพก็หลงมัวเมาไป แม้เทพผู้พิทักษ์อมฤตก็มิอาจมองเห็นสิ่งใดได้ชัดเจน เพราะถูกธุลีบดบังไว้
Verse 7
एवं संलोडयामास गरुडस्त्रिदिवालयम् । पक्षतुण्डप्रहारैस्तु देवान् स विददार ह,इस तरह गरुडने स्वर्गलोकको व्याकुल कर दिया और पंखों तथा चोंचोंकी मारसे देवताओंका अंग-अंग विदीर्ण कर डाला
ดังนี้ครุฑได้ก่อความปั่นป่วนแก่ไตรทิพยสถาน; ด้วยการฟาดปีกและจิกด้วยจะงอยปาก เขาฉีกกระชากเหล่าเทพจนแขนขาแหลกสลาย
Verse 8
ततो देव: सहस्राक्षस्तूर्ण वायुमचोदयत् । विक्षिपेमां रजोवृष्टिं तवेदं कर्म मारुत
แล้วพระอินทร์ผู้มีพันเนตรก็เร่งเร้าพระวายุว่า “มารุตะ จงพัดสลายสายธุลีนี้ให้กระจัดกระจายไปโดยพลัน งานนี้อยู่ในอำนาจของเจ้า”
Verse 9
अथ वायुरपोवाह तद् रजस्तरसा बली । ततो वितिमिरे जाते देवा: शकुनिमार्दयन्
แล้วพระวายุผู้ทรงพลังพัดธุลีนั้นให้ปลิวหายไปอย่างรวดเร็ว ครั้นความมืดจางลง เหล่าเทพก็เริ่มระดมใช้อาวุธเข้ากดดันและทำร้ายครุฑผู้เป็นนกนั้น
Verse 10
ननादोच्चै: स बलवान् महामेघ इवाम्बरे | वध्यमान: सुरगणै: सर्वभूतानि भीषयन्,देवताओंके प्रहारको सहते हुए महाबली गरुड आकाशमें छाये हुए महामेघकी भाँति समस्त प्राणियोंको डराते हुए जोर-जोरसे गर्जना करने लगे
แม้ถูกหมู่เทพกระหน่ำทำร้าย ครุฑผู้ทรงพละก็คำรามกึกก้องบนท้องฟ้าดุจมหาเมฆ และด้วยเสียงคำรามอันดังกัมปนาทนั้น เขาทำให้สรรพสัตว์ทั้งปวงหวาดหวั่น
Verse 11
उत्पपात महावीर्य: पक्षिराट् परवीरहा । समुत्पत्यान्तरिक्षस्थं देवानामुपरि स्थितम्
เศานกะกล่าวว่า—พญาแห่งปักษา ผู้ทรงมหาวีรยศและเป็นผู้สังหารวีรชนฝ่ายศัตรู พลันทะยานขึ้นสู่เบื้องบน โผบินสู่กลางนภาแล้วตั้งตนเหนือหมู่เทวะ ครั้นแล้วพระอินทร์และเทวะทั้งหลายผู้สวมเกราะแน่นหนา ก็พากันประหารเขาด้วยศัสตราวุธนานาประการ—พัฏฏิศะ กระบองเหล็ก ตรีศูล และคทา—เพื่อสกัดกั้นการทะยานอันห้าวหาญนั้น
Verse 12
वर्मिणो विबुधा: सर्वे नानाशस्त्रैरवाकिरन् । पट्टिशै: परिघै: शूलैर्गदाभिश्व सवासवा:
เศานกะกล่าวว่า—เหล่าเทวะทั้งสิ้นผู้สวมเกราะ โดยมีวาสวะ (พระอินทร์) เป็นผู้นำ ต่างโปรยศัสตราวุธนานาชนิดใส่เขา—พัฏฏิศะ กระบองเหล็ก ตรีศูล และคทา
Verse 13
क्षुरप्रैज्वलितैश्वापि चक्रैरादित्यरूपिभि: । नानाशस्त्रविसर्गैस्तैर्वध्यमान: समन्ततः
เศานกะกล่าวว่า—เขาถูกโจมตีจากทุกทิศ: ด้วยศรคมกริบที่ลุกโชติช่วงดุจไฟ ด้วยจักราวุธที่ส่องประกายดุจสุริยัน และด้วยการระดมศัสตราวุธนานาประการอื่น ๆ
Verse 14
कुर्वन् सुतुमुलं युद्ध पक्षिराण्न व्यकम्पत । निर्दह॒न्निव चाकाशे वैनतेय: प्रतापवान् । पक्षाभ्यामुरसा चैव समन्ताद् व्याक्षिपत् सुरान्
เศานกะกล่าวว่า—แม้ทำศึกอันอึกทึกยิ่งนัก พญาแห่งปักษาก็มิได้หวั่นไหวแม้แต่น้อย ไวนเตยะ (ครุฑ) ผู้ทรงเดช บุตรแห่งวินตา ยืนอยู่กลางนภา ดุจจะเผาผลาญหมู่เทวะด้วยเพลิงพิโรธ; แล้วด้วยแรงกระพือปีกและแรงกระแทกอก เขาก็เหวี่ยงเทวะให้กระเด็นไปทุกทิศ
Verse 15
ते विक्षिप्तास्ततो देवा दुद्र॒ुव॒र्गरुडार्दिता: । नखतुण्डक्षताश्वैव सुख्ुवु: शोणितं बहु
เศานกะกล่าวว่า—ครั้นแล้วเหล่าเทวะที่ถูกครุฑทรมานและเหวี่ยงกระเด็นไป ก็พากันหนีแตกกระเจิงไปทุกทิศ ถูกกรงเล็บและจะงอยปากฉีกขาด เลือดไหลนองจากกายเป็นอันมาก
Verse 16
साध्या: प्राचीं सगन्धर्वा वसवो दक्षिणां दिशम् । प्रजग्मु: सहिता रुद्रा: पतगेन्द्रप्रधर्षिता:,पक्षिराजसे पराजित हो साध्य और गन्धर्व पूर्व दिशाकी ओर भाग चले। वसुओं तथा रुद्रोंने दक्षिण दिशाकी शरण ली
เหล่าสาธยะพร้อมด้วยคันธรรพ์ ถูกจ้าวแห่งปักษาคือครุฑไล่ต้อนจนพ่าย จึงหนีไปสู่ทิศตะวันออก ส่วนเหล่าวสุได้อาศัยทิศใต้เป็นที่พึ่ง และหมู่รุทระก็รวมกันถอยร่นไปเช่นกัน
Verse 17
दिशं प्रतीचीमादित्या नासत्यावुत्तरां दिशम् । मुहर्मुहुः प्रेक्षमाणा युध्यमाना महौजस:
หมู่อาทิตยะถอยไปสู่ทิศตะวันตก ส่วนนาสัตยะทั้งสอง (อัศวินีกุมาร) เข้าพึ่งทิศเหนือ แม้เป็นนักรบผู้ทรงเดช ยังต่อสู้อยู่ก็จริง แต่ก็ถอยร่นไปพลางเหลียวหลังมองซ้ำแล้วซ้ำเล่า
Verse 18
अभश्रक्रन्देन वीरेण रेणुकेन च पक्षिराट् । क्रथनेन च शूरेण तपनेन च खेचर:
ครั้นแล้ว ครุฑผู้เป็นจ้าวแห่งปักษา ผู้ท่องไปในเวหา ได้เข้ารบกับวีรบุรุษอภัศรกรันทะและเรณุกะ อีกทั้งกับครถนะผู้กล้าและตปนะด้วย
Verse 19
उलूकश्चसनाभ्यां च निमेषेण च पक्षिराट् । प्ररुजेन च संग्रामं चकार पुलिनेन च
ต่อจากนั้น จ้าวแห่งปักษาคือครุฑได้ทำศึกกับอูลูกะและศสนนาภยาม กับนิมेषะ และยังกับปรรุชะและปุลินะด้วย
Verse 20
तान् पक्षनखतुण्डाग्रैरभिनद् विनतासुतः । युगान्तकाले संक़्रुद्ध/ पिनाकीव परंतप:
วินตาสุตรคือครุฑ ผู้ปราบศัตรู เมื่อเดือดดาลดุจรุทระผู้ทรงปิณากะในกาลสิ้นยุค ก็ฉีกทำลายพวกนั้นทั้งหมดด้วยปลายปีก เล็บกรงเล็บ และปลายจะงอยปาก
Verse 21
महाबला महोत्साहास्तेन ते बहुधा क्षता: । रेजुर भ्रधनप्रख्या रुधिरौघप्रवर्षिण:
เหล่ายักษ์นั้นมีกำลังยิ่งใหญ่และเปี่ยมด้วยมหาอุตสาหะ; แต่ในศึกนั้น เมื่อถูกครุฑกระหน่ำทำร้ายจนบาดเจ็บฉีกขาดครั้งแล้วครั้งเล่า ก็ยังปรากฏงามดุจเมฆฝน พรั่งพรูสายโลหิตดั่งห่าฝน
Verse 22
तान् कृत्वा पतगश्रेष्ठ: सर्वनित्क्रान्तजीवितान् | अतिक्रान्तो$मृतस्यार्थे सर्वतो5$ग्निमपश्यत,पक्षिराज उन सबके प्राण लेकर जब अमृत उठानेके लिये आगे बढ़े, तब उसके चारों ओर उन्होंने आग जलती देखी
ครั้นครุฑผู้เป็นพญาปักษีทำให้เหล่านั้นสิ้นชีวิตแล้ว ก็รุดหน้าไปเพื่อหมายเอาอมฤต; แล้วได้เห็นเพลิงลุกโชนรายล้อมอยู่ทุกทิศ
Verse 23
आवृण्वानं महाज्वालमर्चिर्भि: सर्वतो<5म्बरम् । दहन्तमिव तीक्ष्णांशुं चण्डवायुसमीरितम्
เพลิงมหึมานั้นแผ่เปลวไฟปกคลุมท้องฟ้าทุกด้าน ราวกับสุริยจักรอันแผดเผาก็ไม่ปาน และเมื่อถูกลมกรรโชกอันรุนแรงพัดเร้า ก็ยิ่งลุกโชนทวีความร้อนแรงขึ้นไปอีก
Verse 24
ततो नवत्या नवतीर्मुखानां कृत्वा महात्मा गरुडस्तरस्वी । नदी: समापीय मुखैस्ततस्तै: सुशीघ्रमागम्य पुनर्जवेन
ครั้นนั้นครุฑมหาตมะผู้รวดเร็วได้สำแดงปากเก้าสิบคูณเก้าสิบ แล้วใช้ปากเหล่านั้นดื่มน้ำจากสายนทีทั้งหลาย ครั้นดื่มแล้วก็หวนกลับมาอีกด้วยความเร็วอันยิ่งยวด
Verse 25
ज्वलन्तमग्निं तममित्रतापन: समास्तरत्पत्ररथो नदीभि: | ततः प्रचक्रे वपुरन्यदल्पं प्रवेष्ठकामो 5ग्निमभिप्रशाम्य
ครุฑผู้เผาผลาญศัตรู ผู้มีปีกเป็นราชรถ ได้ใช้น้ำจากสายนทีทั้งหลายสาดรดเพลิงที่ลุกโชนจนสงบลง แล้วด้วยความมุ่งหมายจะเข้าไปให้ถึงอมฤต จึงแปลงกายเป็นรูปใหม่อันเล็กยิ่งนัก
Verse 31
इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपव॑के अन्तर्गत आस्तीकपवर्में गरुडचरित्र विषयक इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในมหาภารตะอันศักดิ์สิทธิ์ ภายในอาทิปรรพ โดยเฉพาะอาสตีกปรรพ บทที่สามสิบเอ็ดว่าด้วยตำนานครุฑ ก็สิ้นสุดลงแล้ว
Verse 32
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि सौपर्णे द्वात्रिंशो5ध्याय:
อิติ ในศรีมหาภารตะ อาทิปรรพ อาสตีกปรรพ หมวดสೌปรรณ บทที่สามสิบสอง
Frequently Asked Questions
Śeṣa faces an ethical-psychological dilemma: whether to remain amid destructive sibling envy and intolerance or to seek separation; the narrative resolves it by transforming his withdrawal into a socially and cosmically constructive duty.
Tapas and power are not ends in themselves; they attain dharmic legitimacy when governed by restraint (dama/śama) and directed toward prajā-hita—stabilizing rather than inflaming the conditions of life.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is functional and etiological: the episode explains the cosmological role of Ananta and implicitly frames dharmic merit as alignment with divine injunction and world-stabilizing service.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.