Adhyaya 18
उच्चैःश्रवसः वर्णविपणः तथा नागशापः (Uccaiḥśravas Color-Wager and the Nāga Curse)
Upa-parva: Āstīka Parva (Serpent-Sacrifice Context: Kadru–Vinata Wager and Nāga Curse)
This chapter presents a tightly linked causal chain. Sauti narrates that the emergence/appearance of the illustrious horse Uccaiḥśravas becomes the occasion for Kadru to question Vinatā about its color. Vinatā asserts the horse is white, while Kadru claims it is black-maned, and they formalize a wager whose penalty is servitude (dāsī-bhāva). Kadru then attempts to secure victory by instructing her serpent sons to become hair-like black strands on the horse, thereby falsifying the visible evidence. When the serpents refuse to comply, Kadru pronounces a future curse: during King Janamejaya’s serpent-sacrifice (sarpasatra), fire will consume them. The narrative then expands to a cosmic-ethical register: Pitāmaha hears the curse and, together with the gods, assents to its function, citing the excessive proliferation and dangerous venom of serpents as a threat to creatures. As a balancing measure for the welfare of beings, Pitāmaha grants Kaśyapa a knowledge/discipline (viṣahaṇī vidyā) to counteract venom, introducing a protective technology alongside the destructive trajectory of the curse. The chapter thus juxtaposes deception versus truthful perception, the binding power of wagers, and the governance logic that frames mass harm and remedial knowledge within a single moral economy.
Chapter Arc: उग्रश्रवा शौनक को देवताओं-दानवों के महासंकल्प की ओर ले जाते हैं—समुद्र-मन्थन, जहाँ एक ही कर्म से रत्न भी निकलेंगे और वैर भी। → मन्दर पर्वत को मथानी बनाकर समुद्र-तट पर लाया जाता है; ब्रह्मा की प्रेरणा और नारायण का आदेश कर्म को गति देता है। अनन्त (शेष) उठकर पर्वत-स्थापन में सहायक बनते हैं; समुद्र (अपां पति) भी कहता है कि मन्दर-भ्रमण के मर्दन को वह सह लेगा। मन्थन आरम्भ होते ही प्रकृति उथल-पुथल होती है—पुष्प-वृष्टि, किन्नर-अप्सराओं और देवों की उपस्थिति, और आशा-लोभ का बढ़ता ज्वार। → समुद्र से सोम (चन्द्र) जैसे दिव्य रत्न प्रकट होते हैं; पर अमृत-लक्ष्मी की चाह में दानवों का मन और अधिक अधीर होता जाता है। तभी नारायण मोहिनी-माया धारण कर अद्भुत स्त्री-रूप में प्रकट होते हैं और दानव-दैत्य उसी पर मोहित होकर अमृत उसे सौंप देते हैं। → मोहिनी के आकर्षण में दानवों की बुद्धि ढक जाती है; अमृत का अधिकार उनके हाथ से फिसलने लगता है और देव-पक्ष के लिए विजय का द्वार खुलता है। → मोहिनी अब अमृत का वितरण कैसे करेगी—और दानवों को कब, कैसे बोध होगा कि वे छल में पड़ चुके हैं?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआ कराता बछ। अं अष्टादशो<् ध्याय: देवताओं और 30020 22026 लिये समुद्रका मन्थन
เสาติกล่าวว่า “ครั้นแล้วพวกเขาได้เข้าไปใกล้เขามันทระ ผู้เป็นยอดแห่งภูผา อันประดับด้วยยอดเขาดุจยอดเมฆ และแน่นหนาด้วยเครือเถาเป็นข่าย”
Verse 2
नानाविहगसंघुष्टं नानादंष्टिसमाकुलम् । किन्नरैरप्सरोभिश्न देवैरपि च सेवितम्
ภูเขานั้นกึกก้องด้วยเสียงนกนานาชนิด และแน่นด้วยสัตว์ผู้มีเขี้ยวอันน่าหวาดหวั่น อีกทั้งเป็นที่สัญจรและพำนักของกินนร อัปสรา และเหล่าเทพด้วย
Verse 3
एकादश सहस्राणि योजनानां समुच्छितम् । अधो भूमे: सहस्रेषु तावत्स्वेव प्रतिक्ठितम्
ภูเขานั้นสูงตระหง่านถึงหนึ่งหมื่นหนึ่งพันโยชน์ และใต้พื้นพิภพก็ฝังมั่นลึกลงไปเท่าจำนวนพันโยชน์นั้นเอง
Verse 4
तमुद्धर्तुमशक्ता वै सर्वे देवगणास्तदा । विष्णुमासीनमभ्येत्य ब्रह्माणं चेदमब्रुवन्
ครั้นนั้นหมู่เทพทั้งปวงไม่อาจถอนมันได้ จึงเข้าไปเฝ้าพระวิษณุผู้ประทับอยู่ ณ ที่นั้น และพระพรหม แล้วกราบทูลถ้อยคำดังนี้
Verse 5
भवन्तावत्र कुर्वीतां बुद्धि नैःश्रेयसीं पराम् मन्दरोद्धरणे यत्न: क्रियतां च हिताय न:,“आप दोनों इस विषयमें कल्याणमयी उत्तम बुद्धि प्रदान करें और हमारे हितके लिये मन्दराचल पर्वतको उखाड़नेका यत्न करें”
ขอพระองค์ทั้งสองประทานปัญญาอันประเสริฐยิ่งซึ่งนำไปสู่ความเกษมสูงสุดแก่พวกเรา ณ ที่นี้ และเพื่อประโยชน์สุขของพวกเรา ขอทรงกระทำความเพียรในการถอนภูเขามันทระเถิด
Verse 6
सौतिरुवाच तथेति चाब्रवीदू विष्णुर्ब्रह्मणा सह भार्गव । अचोदयदमेयात्मा फणीन्द्रं पद्मलोचन:
สุติกล่าวว่า—โอ ภารควะ พระวิษณุพร้อมด้วยพระพรหมตรัสว่า “ตถาสตु—จงเป็นเช่นนั้น” แล้วพระวิษณุผู้มีเนตรดุจดอกบัว ผู้มีสภาวะหาประมาณมิได้ ทรงมีพระบัญชาแก่พญานาคฟณีन्द्र (อนันตะ) ให้ลงมือในกรรมนั้น
Verse 7
ततो<5नन्तः समुत्थाय ब्रह्म॒णा परिचोदित: । नारायणेन चाप्युक्तस्तस्मिन् कर्मणि वीर्यवान्
แล้วอนันตะ (เศษนาค) ผู้ทรงเดชานุภาพ เมื่อได้รับการเร้าใจจากพระพรหม และได้รับพระบัญชาจากพระนารายณ์ ก็ลุกขึ้นและเข้าดำเนินกรรมนั้น
Verse 8
अथ पर्वतराजानं तमनन्तो महाबल: । उज्जहार बलाद् ब्रह्मनू सवनं सवनौकसम्,ब्रह्म! फिर तो महाबली अनन्तने जोर लगाकर गिरिराज मन्दराचलको वन और वनवासी जन्तुओंसहित उखाड़ लिया
ครั้นแล้วอนันตผู้มีกำลังมหาศาลก็ใช้แรงอันยิ่งใหญ่ถอนภูเขาราชา “มันทร” ขึ้นทั้งลูก พร้อมด้วยป่าไม้และสรรพสัตว์ทั้งหลายที่อาศัยอยู่ในป่านั้น
Verse 9
ततस्तेन सुरा: सार्ध समुद्रमुपतस्थिरे । तमूचुरमृतस्यार्थे निर्मथिष्पयामहे जलम्
ต่อมาเหล่าเทพพร้อมกับเขาเข้าไปเฝ้าสมุทร แล้วกล่าวว่า “เพื่อให้ได้อมฤต เราจักกวนท่าน—กวนน้ำทั้งหลายของท่าน”
Verse 10
अपां पतिरथोवाच ममाप्यंशो भवेत् ततः । सोढास्मि विपुल॑ मर्द मन्दरभ्रमणादिति
ฝ่ายเจ้าแห่งน้ำนั้นคือสมุทรจึงกล่าวว่า “หากในอมฤตนั้นมีส่วนของเราด้วย เราจักอดทนต่อแรงกดทับอันใหญ่หลวงและความเจ็บปวดที่เกิดจากการหมุนภูเขามันทรได้”
Verse 11
ऊचुश्न कूर्मराजानमकूपारे सुरासुरा: । अधिष्ठानं गिरेरस्य भवान् भवितुमहति,तब देवताओं और असुरोंने (समुद्रकी बात स्वीकार करके) समुद्रतलमें स्थित कच्छपराजसे कहा--“भगवन्! आप इस मन्दराचलके आधार बनिये'
แล้วเหล่าเทพและอสูรจึงทูลกษัตริย์เต่าผู้สถิตในน้ำนั้นอันไร้ขอบเขตว่า “ข้าแต่พระองค์ ผู้ทรงสมควรยิ่งที่จะเป็นฐานรองรับภูเขานี้”
Verse 12
कूर्मेण तु तथेत्युक्त्वा पृष्ठमस्य समर्पितम् | तं शैलं तस्य पृष्ठस्थं वज्नेणेन्द्रो न्यपीडयत्
ฝ่ายกูรมะกล่าวว่า “ตถาสตุ” แล้วถวายหลังของตนเป็นฐานรองรับ ครั้นภูเขานั้นตั้งอยู่บนหลังของเขาแล้ว เทวราชอินทราก็กดทับไว้ด้วยวัชระให้มั่นคงไม่เอนเอียง
Verse 13
मन्थानं मन्दरं कृत्वा तथा नेत्र च वासुकिम् । देवा मथितुमारब्धा: समुद्र निधिमम्भसाम्
เหล่าเทพได้ยกเขามันทระเป็นไม้กวน และให้วาสุกีนาคราชเป็นเชือกกวน แล้วเริ่มกวนมหาสมุทร—คลังใหญ่แห่งสายน้ำ—เพื่อแสวงหาทรัพย์เร้นลับภายในนั้น
Verse 14
अमृतार्थे पुरा ब्रह्मंस्तथैवासुरदानवा: । एकमन्तमुप श्लिष्टा नागराज्ञों महासुरा:
โอ พราหมณ์! กาลก่อน เหล่าอสูรและทานพก็ใฝ่หาอมฤตเช่นกัน จึงลอบเข้าไปแนบชิดนาคราชอย่างลับ ๆ—เหล่าอสูรมหากำลังเหล่านั้น—เพื่อขอแรงสนับสนุน
Verse 15
विबुधा: सहिता: सर्वे यत: पुच्छे ततः स्थिता: । ब्रह्मन! इस प्रकार पूर्वकालमें देवताओं
เหล่าเทพทั้งปวงพร้อมเพรียงกันยืนอยู่ฝ่ายหางของวาสุกี ส่วนฝ่ายที่พระนารายณ์ประทับอยู่ พระอนันตเทพก็ทรงยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง และทรงยกเศียรนาคขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า ก่อนจะกดลงอีกครั้ง
Verse 16
वासुकेरथ नागस्य सहसा55क्षिप्यत: सुरै: । सधूमा: सार्चिषो वाता निष्पेतुरसकृन्मुखात्
เมื่อเหล่าเทพกระชากวาสุกีอย่างฉับพลันและซ้ำแล้วซ้ำเล่า ลมหายใจร้อนที่ปนควันและแทรกด้วยเปลวเพลิงก็พวยพุ่งออกจากปากนาคครั้งแล้วครั้งเล่า
Verse 17
ते धूमसड्घा: सम्भूता मेघसड्घा: सविद्युतः । अभ्यवर्षन् सुरगणान् श्रमसंतापकर्शितान्,वे धूमसमुदाय बिजलियोंसहित मेघोंकी घटा बनकर परिश्रम एवं संतापसे कष्ट पानेवाले देवताओंपर जलकी धारा बरसाते रहते थे
มวลควันเหล่านั้นรวมตัวกัน กลายเป็นกลุ่มเมฆที่มีสายฟ้าแลบ แล้วโปรยฝนลงเหนือหมู่เทพผู้ร่วงโรยด้วยความเหน็ดเหนื่อยและถูกแผดเผาด้วยความทุกข์ร้อน
Verse 18
तस्माच्च गिरिकूटाग्रात् प्रच्युता: पुष्पवृष्टय: । सुरासुरगणान् सर्वान् समन््तात् समवाकिरन्
ครั้นแล้ว ณ ยอดสันเขาอันสูงสุดนั้น ก็มีสายฝนแห่งดอกไม้โปรยปรายลงมา ปกคลุมหมู่เทพและหมู่อสูรทั้งปวงไปทั่วทุกทิศ ในคราวเดียวกันนั้น มายาอันเป็นรูปปรากฏของนารายณ์ ถือหม้อน้ำกมณฑลุ เริ่มแจกจ่ายอมฤต เหล่าไทตยะและทานวะนั่งเรียงเป็นแถว แต่เทวีให้ดื่มอมฤตแก่เหล่าเทพเท่านั้น มิได้ให้แก่อสูร ครั้นถูกตัดส่วนที่ตนคาดหวัง เหล่าอสูรก็โห่ร้องอื้ออึงกึกก้อง
Verse 19
बभूवात्र महानादो महामेघरवोपम: । उदधेर्मथ्यमानस्य मन्दरेण सुरासुरै:,देवताओं और असुरोंद्वारा मन्दराचलसे समुद्रका मन््थन होते समय वहाँ महान् मेघोंकी गम्भीर गर्जनाके समान जोर-जोरसे शब्द होने लगा
เมื่อเหล่าเทพและอสูรใช้เขามันทระกวนมหาสมุทร ณ ที่นั้นบังเกิดเสียงคำรามมหึมา ดังก้องลึกดุจเสียงฟ้าร้องของเมฆใหญ่
Verse 20
तत्र नाना जलचरा विनिष्पिष्टा महाद्रिणा । विलयं समुपाजग्मु: शतशो लवणाम्भसि,उस समय उस महान पर्वतके द्वारा सैकड़ों जलचर जन्तु पिस गये और खारे पानीके उस महासागरमें विलीन हो गये
ณ ที่นั้น สัตว์น้ำหลากชนิดนับร้อยถูกภูเขามหึมาบดขยี้ จนพินาศและสลายไปในน้ำนองเค็มแห่งมหาสมุทรใหญ่
Verse 21
वारुणानि च भूतानि विविधानि महीधर: । पातालतलवासीनि विलयं समुपानयत्,मन्दराचलने वरुणालय (समुद्र) तथा पातालतलमें निवास करनेवाले नाना प्रकारके प्राणियोंका संहार कर डाला
ภูเขาผู้แบกรับนั้นยังนำความพินาศมาสู่สรรพชีวิตนานาชนิดในแดนแห่งวรุณา (มหาสมุทร) และแก่ผู้พำนักอยู่ ณ ชั้นบาดาลปาตาละด้วย
Verse 22
तस्मिंश्व भ्राम्यमाणेडद्रौ संघृष्यन्त: परस्परम् । न्यपतन् पतगोपेता: पर्वताग्रान्महाद्रुमा:
เมื่อภูเขานั้นถูกเหวี่ยงหมุนไปมา ไม้ใหญ่บนยอดเขาก็เสียดสีกระแทกกันเอง แล้วร่วงหล่นจากยอดเขา พร้อมด้วยฝูงนกที่อาศัยอยู่บนกิ่งก้านนั้น
Verse 23
तेषां संघर्षजश्वाग्निरचिंर्भि: प्रज्वलन् मुहुः । विद्युद्धिरिव नीला भ्रमावृणोन्मन्दरं गिरिम्
ด้วยแรงเสียดสีซึ่งกันและกัน ไฟก็ผุดขึ้นครั้งแล้วครั้งเล่า ลุกโชนด้วยเปลวเพลิง; และดุจสายฟ้าที่คลุมเมฆสีน้ำเงินเข้ม ฉันใด ไฟนั้นก็แผ่คลุมภูเขามันทระฉันนั้น।
Verse 24
ददाह कुज्जरांस्तत्र सिंहांश्नैव विनिर्गतान् । विगतासूनि सर्वाणि सत्त्वानि विविधानि च
ไฟป่าที่บ้าคลั่งนั้นเผาผลาญช้างภูเขา สิงห์ที่ออกจากถ้ำ และสรรพสัตว์นานาชนิดอีกมากมาย; เหล่าสัตว์ทั้งปวงที่อาศัยอยู่บนภูเขานั้นล้วนสิ้นชีวิตลง।
Verse 25
तमग्निममरश्रेष्ठ: प्रदहन्तमितस्तत: । वारिणा मेघजेनेन्द्र:ः शमयामास सर्वश:,तब देवराज इन्द्रने इधर-उधर सबको जलाती हुई उस आगको मेघोंके द्वारा जल बरसाकर सब ओरसे बुझा दिया
ครั้นแล้วพระอินทร์ ผู้ประเสริฐยิ่งในหมู่อมร เห็นไฟนั้นเผาผลาญไปทุกทิศ จึงบันดาลให้ฝนจากสายน้ำแห่งเมฆโปรยลงมา และดับมันเสียสิ้นโดยรอบด้าน।
Verse 26
ततो नानाविधास्तत्र सुख्ुवु:ः सागराम्भसि । महाद्रुमाणां निर्यासा बहवश्लौषधीरसा:,तदनन्तर समुद्रके जलमें बड़े-बड़े वृक्षोंके भाँति-भाँतिके गोंद तथा ओषधियोंके प्रचुर रस चू-चूकर गिरने लगे
ต่อจากนั้น ในน้ำแห่งมหาสมุทรก็มีของเหลวหลากชนิดเริ่มไหลซึมออกมา—ยางไม้จากพฤกษาใหญ่ และน้ำคั้นอันอุดมจากสมุนไพรทั้งหลาย—หยดแล้วหยดเล่าลงสู่ทะเล।
Verse 27
तेषाममृतवीर्याणां रसानां पयसैव च । अमरत्वं सुरा जग्मु: काउ्चनस्य च नि:स्रवात्
ด้วยรสอันทรงฤทธิ์ดุจอมฤตจากพฤกษาและสมุนไพรเหล่านั้น ทั้งด้วยสายน้ำดุจน้ำนม และด้วยแก่นสารที่ซึมไหลจากภูเขามันทระอันเป็นทอง—เหล่าเทวะจึงเริ่มบรรลุความเป็นอมตะ।
Verse 28
ततस्तस्य समुद्रस्य तज्जातमुदकं पय: । रसोत्तमैविमिश्र॑ च तत: क्षीरादभूद्ू घृतम्,उन उत्तम रसोंके सम्मिश्रणसे समुद्रका सारा जल दूध बन गया और दूधसे घी बनने लगा
ครั้นแล้ว น้ำซึ่งบังเกิดขึ้นในมหาสมุทรนั้นกลับกลายเป็นน้ำนม; และเมื่อผสานด้วยรสอันประณีตยิ่ง จากน้ำนมนั้นเองก็อุบัติเป็นเนยใส (ฆฤตะ).
Verse 29
ततो ब्रह्माणमासीनं देवा वरदमन्रुवन् । भ्रान्ता: सम सुभृशं ब्रह्मन् नोद्भवत्यमृतं च तत्
แล้วเหล่าเทพจึงกราบทูลพระพรหมผู้ประทับอยู่ ณ ที่นั้น ผู้ประทานพรว่า “ข้าแต่พราหมณ์ผู้ยิ่งใหญ่ พวกเราล้าอ่อนยิ่งนัก แต่ทว่าอมฤตนั้นยังมิได้อุบัติขึ้นเลย กาลเวลาล่วงนานแล้วนับแต่เริ่มกวนมหาสมุทร.”
Verse 30
विना नारायणं देवं सर्वेडन्ये देवदानवा: । चिरारब्धमिदं चापि सागरस्यापि मन्थनम्
หากปราศจากพระนารายณ์แล้ว เหล่าอื่นทั้งหมด—ทั้งเทพและทานพ—ล้วนอ่อนแรงยิ่งนัก; และแม้การกวนมหาสมุทรจะดำเนินมาช้านาน อมฤตก็มิได้ปรากฏ.
Verse 31
ततो नारायणं देवं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । विधत्स्वैषां बल॑ं विष्णो भवानत्र परायणम्
ครั้นแล้วพระพรหมจึงตรัสแก่พระนารายณ์ผู้เป็นเทพว่า “ข้าแต่วิษณุ โปรดประทานกำลังแก่เหล่านี้เถิด ในกิจนี้ พระองค์เท่านั้นเป็นที่พึ่งสูงสุดของพวกเขา.”
Verse 32
विष्णुरुवाच बलं॑ ददामि सर्वेषां कर्मतद् ये समास्थिता: । क्षोभ्यतां कलश: सर्वैर्मन्दर: परिवर्त्यताम्
พระวิษณุตรัสว่า “เราจักประทานกำลังแก่ผู้ทั้งปวงที่ตั้งมั่นในกิจนี้ จงร่วมกันกวนมหาสมุทรให้ปั่นป่วนเถิด; จงหมุนเขามันทรด้วยเรี่ยวแรงทั้งสิ้น.”
Verse 33
सौतिर्वाच नारायणवच: श्रुत्वा बलिनस्ते महोदथे: । तत् पय:ः सहिता भूयश्नचक्रिरे भूशभाकुलम्
เศาติกล่าวว่า—เมื่อได้สดับพระดำรัสของนารายณ์แล้ว กำลังและความมุ่งมั่นของเหล่าผู้ทรงฤทธิ์ก็ยิ่งทวีขึ้น ครั้นแล้วพวกเขาร่วมแรงกันอีกครั้ง เริ่มกวนมหาสมุทรด้วยแรงอันใหม่ ทำให้มวลสายน้ำทั้งสิ้นปั่นป่วนอย่างรุนแรง
Verse 34
तत:ः शतसहसांशुर्म थ्यमानात्तु सागरात् । प्रसन्नात्मा समुत्पन्न: सोम: शीतांशुरुज्ज्वल:
ครั้นมหาสมุทรถูกกวนอยู่ จึงบังเกิดโสมะ—พระจันทร์—ผุดขึ้นจากนั้น เปล่งรัศมีดุจสุริยะผู้มีแสงนับแสนพัน เย็นด้วยลำแสงอันนุ่มนวล และมีจิตอันผ่องใสสงบ
Verse 35
श्रीरनन्तरमुत्पन्ना घृतात् पाण्डुरवासिनी । सुरादेवी समुत्पन्ना तुरग: पाण्डुरस्तथा,तदनन्तर उस घृतस्वरूप जलसे श्वेतवस्त्रधारिणी लक्ष्मीदेवीका आविर्भाव हुआ। इसके बाद सुरादेवी और श्वेत अश्व प्रकट हुए
ต่อจากนั้น จากแก่นสารดุจเนยใส ได้บังเกิดศรี—พระลักษมี—ผู้สถิตในรัศมีขาวผ่อง ครั้นแล้วสุราเทวีก็ปรากฏ และม้าขาวตัวหนึ่งก็อุบัติขึ้นเช่นกัน
Verse 36
कौस्तुभस्तु मणिर्दिव्य उत्पन्नो घृत्सम्भव: । मरीचिविकच: श्रीमान् नारायण उरोगत:,फिर अनन्त किरणोंसे समुज्ज्वल दिव्य कौस्तुभभणिका उस जललसे प्रादुर्भाव हुआ, जो भगवान् नारायणके वक्ष:स्थलपर सुशोभित हुई
ครั้นแล้วแก่นสารอันเกิดจากเนยใสได้ให้กำเนิดแก้วโกสตุภอันเป็นทิพย์ เปล่งประกายด้วยรัศมีแผ่ซ่านงดงามยิ่ง และไปสถิตบนพระอุระของนารายณ์ เป็นเครื่องหมายแห่งสิริและอำนาจของพระองค์
Verse 37
(पारिजातकश्न तत्रैव सुरभिश्न महामुने । जज्ञाते तौ तदा ब्रह्मन् सर्वकामफलप्रदौ ।।
โอ พราหมณ์ โอ มหามุนี! ณ ที่นั้นเองได้บังเกิดต้นปาริชาตและโคสุรภี ผู้ประทานผลแห่งความปรารถนาทั้งปวง ครั้นแล้วพระลักษมี สุรา โสมะ (พระจันทร์) และม้าอุจไฉศรวัสผู้เร็วประหนึ่งใจ ต่างอาศัยอาทิตยปถะ—เส้นทางแห่งสุริยะ—มุ่งสู่แดนที่เหล่าเทพสถิต
Verse 38
धन्वन्तरिस्ततो देवो वपुष्मानुदतिष्ठत । श्वेत कमण्डलुं बिशभ्रदमृतं यत्र तिषतति,इसके बाद दिव्य शरीरधारी धन्वन्तरि देव प्रकट हुए। वे अपने हाथमें श्वेत कलश लिये हुए थे, जिसमें अमृत भरा था
แล้วเทพธันวันตริผู้มีวรกายทิพย์ก็ปรากฏขึ้น เปล่งรัศมีรุ่งเรือง ในพระหัตถ์ทรงถือกมณฑลสีขาว ภายในบรรจุอมฤตอันเป็นน้ำทิพย์แห่งความเป็นอมตะ
Verse 39
एतदत्यद्भुतं दृष्टवा दानवानां समुत्थित: । अमृतार्थे महान् नादो ममेदमिति जल्पताम्,यह अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखकर दानवोंमें अमृतके लिये कोलाहल मच गया। वे सब कहने लगे “यह मेरा है, यह मेरा है”
เมื่อเห็นภาพอัศจรรย์ยิ่งนั้น เหล่าทานพก็โกลาหลใหญ่เพราะปรารถนาอมฤต ต่างตะโกนแย่งชิงว่า “ของข้า! ของข้า!”
Verse 40
श्वेतर्दन्तै क्षतुर्भिस्तु महाकायस्तत: परम् | ऐरावतो महानागो5भवद् वज्रभूता धृतः
ต่อจากนั้น ช้างใหญ่ไอราวตะผู้มีกายมหึมา ปรากฏพร้อมงาสีขาวสี่งา พระอินทร์ผู้ทรงวัชระก็รับไว้ในอำนาจของพระองค์
Verse 41
अतिनिर्मथनादेव कालकूटस्तत: पर: । जगदावृत्य सहसा सधूमो5ग्निरिव ज्वलन्,तदनन्तर अत्यन्त वेगसे मथनेपर कालकूट महाविष उत्पन्न हुआ, वह धूमयुक्त अग्निकी भाँति एकाएक सम्पूर्ण जगत्को घेरकर जलाने लगा
ครั้นแล้วด้วยการกวนอันรุนแรงยิ่ง ก็เกิดพิษมหันต์นามกาลกูฏะ มันลุกโพลงดุจไฟที่คละคลุ้งด้วยควัน และฉับพลันก็แผ่คลุมทั่วทั้งโลกประหนึ่งจะเผาผลาญสรรพสิ่ง
Verse 42
त्रैलोक्यं मोहितं यस्य गन्धमाप्राय तद् विषम् । प्राग्रसललोकरक्षार्थ ब्रह्मणो वचनाच्छिव:
เพียงได้กลิ่นพิษนั้น สรรพชีวิตในไตรโลกก็หลงมัวและล้มลงสิ้นสติ ครั้นแล้วตามคำวิงวอนของพระพรหม เพื่อคุ้มครองโลกทั้งสาม พระศิวะจึงทรงดื่มพิษอันน่าสะพรึงนั้น
Verse 43
दधार भगवान् कण्ठे मन्त्रमूर्तिमिहेश्वरः । तदाप्रभूति देवस्तु नीलकण्ठ इति श्रुति:
พระอีศวรผู้เป็นภควานทรงกลั้นพิษอันร้ายแรงซึ่งเป็นดุจมนตรรูปไว้ ณ พระศอ นับแต่นั้นเป็นต้นมา จึงมีคำเล่าขานสืบกันว่าเทพองค์นั้นทรงเป็นที่รู้จักในนาม “นีลกัณฐะ” คือ “ผู้มีคอสีน้ำเงิน”
Verse 44
एतत् तदद्धुतं दृष्टवा निराशा दानवा: स्थिता: । अमृतार्थे च लक्ष्म्यर्थे महान्तं वैरमाश्रिता:
ครั้นเห็นเหตุอัศจรรย์นั้น พวกทานวะก็ยืนอยู่ด้วยความสิ้นหวัง ด้วยความใคร่ในอมฤตและด้วยความปรารถนาในพระลักษมี พวกเขาจึงยึดถือเวรใหญ่ต่อเหล่าเทวะ
Verse 45
ततो नारायणो मायां मोहिनीं समुपाश्रित: । स्त्रीरूपमद्भुतं कृत्वा दानवानभिसंश्रित:,उसी समय भगवान् विष्णुने मोहिनी मायाका आश्रय ले मनोहारिणी स्त्रीका अद्भुत रूप बनाकर, दानवोंके पास पदार्पण किया
แล้วพระนารายณ์ทรงอาศัยมายาอันชื่อว่า “โมหินี” ทรงเนรมิตเป็นสตรีรูปอันน่าอัศจรรย์ แล้วเสด็จเข้าไปยังหมู่ทานวะ
Verse 46
ततस्तदमृतं तस्यै ददुस्ते मूढचेतस: । स्त्रिये दानवदैतेया: सर्वे तदूग़तमानसा:
ครั้นแล้วพวกไทตยะและทานวะทั้งปวง ผู้มีจิตถูกความหลงครอบงำและใจตกอยู่ในสตรีนั้น ก็ยกอมฤตนั้นมอบให้แก่นาง
Frequently Asked Questions
The dilemma centers on whether an outcome may be secured through engineered appearance rather than truth: Kadru’s attempt to compel her sons to falsify evidence contrasts with Vinatā’s straightforward claim, revealing the ethical cost of winning by deception.
Speech-acts (promises, wagers, curses) are portrayed as morally and causally operative; private intent can scale into collective consequence, and governance—human or cosmic—must pair restraint of harm with protective knowledge for the welfare of beings.
No explicit phalaśruti is stated; the meta-commentary is implicit in the narrative framing: the curse is positioned as instrumentally affirmed for population welfare, while viṣahaṇī vidyā functions as an embedded rationale for remedial learning within the epic’s causal history.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.