Adhyaya 162
संवरणस्य पतनं, सचिवोपचारः, वसिष्ठस्य सूर्योपगमनम् (Saṃvaraṇa’s Collapse, Ministerial Aid, and Vasiṣṭha’s Approach to Sūrya)
Upa-parva: Saṃvaraṇa–Tapatī Upākhyāna (Episode of King Saṃvaraṇa and Tapatī)
A Gandharva departs upward after speaking, and King Saṃvaraṇa collapses on the ground in the forest. His minister, arriving with attendants, sees the king fallen and reacts with alarm, then quickly approaches out of loyalty and affection. The minister lifts the king, reassures him with calming speech, and infers that the king is exhausted by hunger, thirst, and strain; he cools the king’s head with water scented like lotus, carefully preserving royal insignia. Regaining composure, Saṃvaraṇa dismisses his troops and remains with only the minister, then settles again at the mountain region (giriprastha). Purifying himself, he stands with joined hands and uplifted arms, intent on propitiating Sūrya, and mentally summons the sage Vasiṣṭha as purohita. After twelve days and nights of solitary discipline, Vasiṣṭha arrives, divinely discerning the king’s mind captured by Tapatī, and speaks with the aim of assisting him. In Saṃvaraṇa’s presence, Vasiṣṭha ascends to behold the Sun; identifying himself, he is welcomed by Vivasvān (Sūrya), who invites the sage to state his purpose—setting up the next phase of mediation.
Chapter Arc: भीमसेन के असामान्य हाव-भाव और आकृति से युधिष्ठिर भाँप लेते हैं कि कोई गुप्त, जोखिम भरा कार्य निश्चित हुआ है; वे एकान्त में कुन्ती से उसका भेद पूछते हैं। → कुन्ती का संकेत स्पष्ट होता जाता है—नगर को राक्षस-बक के कर से बचाने हेतु भीम को भेजने का निश्चय। युधिष्ठिर तर्क करते हैं कि ‘पराये पुत्र’ (ब्राह्मण-परिवार) के लिए ‘अपने पुत्र’ का त्याग लोक-धर्म-वेद के विरुद्ध है; वे भीम के पराक्रम पर राज्य-लाभ और कौरव-वध की आशा टिकाए हुए हैं, इसलिए इस त्याग को बुद्धि-भ्रंश मानने लगते हैं। → कुन्ती धर्म-नीति का कठोर, पर करुण तर्क रखती हैं—इस निर्णय से ‘दोनों अर्थ’ सिद्ध होंगे: शरणागत-रक्षा का महान धर्म भी और निवास/आश्रय का प्रत्युपकार भी। वे राजधर्म के उदाहरण (शरणागत शूद्र तक की रक्षा से कुल-यश/पुण्य) और व्यास-उपदेश का स्मरण कराकर अपने निश्चय को अडिग ठहराती हैं। → युधिष्ठिर कुन्ती की दृष्टि में ‘धर्म’ को केवल पुत्र-स्नेह नहीं, शरणागत-रक्षा और कृतज्ञता का व्यापक विधान समझते हैं; भीम को भेजने का निर्णय नैतिक आधार पाता है—यह त्याग नहीं, धर्म-पालन और लोक-रक्षा का उपाय है। → भीमसेन अब बक के पास जाने को प्रस्तुत है—अगला चरण राक्षस के साथ प्रत्यक्ष सामना और बक-वध की ओर बढ़ता है।
Shlokas
Verse 1
भीप्स््नश्शा ह््य भीि४्ाधइन्जण एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: भीमसेनको राक्षसके पास भेजनेके विषयमें युधिष्ठिर और कुन्तीकी बातचीत वैशम्पायन उवाच करिष्य इति भीमेन प्रतिज्ञातेडथ भारत । आजम्मुस्ते ततः सर्वे भैक्षमादाय पाण्डवा:
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนสืบสายภารตะ (ชนเมชัย) ครั้นภีมได้ปฏิญาณว่า ‘เราจักทำภารกิจนี้ให้สำเร็จ’ แล้ว ในขณะนั้นเอง ปาณฑพทั้งปวงก็มาถึงที่นั่น พร้อมนำทานที่ตนได้มา”
Verse 2
आकारेणैव त॑ ज्ञात्वा पाण्डुपुत्रो युधिष्ठिर: । रह: समुपविश्यैकस्तत: पप्रच्छ मातरम्
ไวศัมปายนะกล่าวว่า—เพียงเห็นกิริยาอาการนั้น ยุธิษฐิระโอรสแห่งปาณฑุ ก็รู้ว่ามีการใหญ่กำลังจะเริ่มขึ้น แล้วเขาจึงนั่งกับมารดาอย่างลับเฉพาะในที่สงัด และไต่ถามนาง
Verse 3
युधिछिर उवाच कि चिकीर्षत्ययं कर्म भीमो भीमपराक्रम: । भवत्यनुमते कच्चित् स्वयं वा कर्तुमिच्छति
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“แม่เอ๋ย ภีมผู้มีเดชอันน่าหวาดหวั่นนี้หมายจะกระทำการใด? เขาทำด้วยความเห็นชอบของท่านหรือ หรือเขาตั้งใจจะทำเอง?”
Verse 4
कुन्त्युवाच ममैव वचनादेष करिष्यति परंतप: । ब्राह्मणार्थे महत् कृत्यं मोक्षाय नगरस्य च
กุนตีกล่าวว่า—“ลูกเอ๋ย ภีมผู้เผาผลาญศัตรูผู้นี้จะกระทำการใหญ่ตามถ้อยคำของแม่—เพื่อประโยชน์แก่พราหมณ์ผู้หนึ่ง และเพื่อปลดเปลื้องนครทั้งมวลให้พ้นภัย”
Verse 5
युधिछिर उवाच किमिदं साहसं तीक्ष्णं भवत्या दुष्करं कृतम् परित्यागं हि पुत्रस्य न प्रशंसन्ति साधव:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“แม่เอ๋ย เหตุใดท่านจึงกระทำความหาญกล้าอันแข็งกร้าวและยากยิ่งเช่นนี้? ผู้ประพฤติธรรมย่อมไม่สรรเสริญการทอดทิ้งบุตรของตน”
Verse 6
कथं परसुतस्यार्थे स्वसुतं त्यक्तुमिच्छसि । लोकवेददविरुद्ध हि पुत्रत्यागात् कृतं त्वया
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“เพื่อบุตรของผู้อื่น ท่านจะละทิ้งบุตรของตนได้อย่างไร? การสละบุตรเช่นนี้เป็นการกระทำที่ขัดทั้งจารีตของโลกและอำนาจแห่งพระเวท”
Verse 7
यस्य बाहू सम॒श्रित्य सुखं सर्वे शयामहे । राज्यं चापद्वतं क्षुद्रैराजिहीर्षामहे पुन:
อาศัยกำลังแห่งท่อนแขนของวีรบุรุษผู้นั้น พวกเราทั้งปวงจึงหลับอย่างผาสุก; บัดนี้เราปรารถนาจะชิงเอาแผ่นดินคืนอีกครั้ง จากมือของคนต่ำต้อยที่ฉกฉวยไป
Verse 8
यस्य दुर्योधनो वीर्य चिन्तयन्नमितौजस: । न शेते रजनी: सर्वा दुः:खाच्छकुनिना सह,जिस अमिततेजस्वी वीरके पराक्रमका चिन्तन करके शकुनिसहित दुर्योधनको दुःखके मारे सारी रात नींद नहीं आती थी,
เมื่อครุ่นคิดถึงเดชานุภาพของวีรบุรุษผู้มีพลังหาประมาณมิได้นั้น ทุรโยธนะพร้อมด้วยศกุนิย่อมถูกความทุกข์เผาผลาญ จนมิอาจหลับได้ตลอดราตรี
Verse 9
यस्य वीरस्य वीर्येण मुक्ता जतुगृहाद् वयम् । अन्येभ्यश्वैव पापेभ्यो निहतश्न पुरोचन:,जिस वीरके बलसे हमलोग लाक्षागृह तथा दूसरे-दूसरे पापपूर्ण अत्याचारोंसे बच पाये और दुष्ट पुरोचन भी मारा गया,
ด้วยวีรภาพของวีรบุรุษผู้นั้น เราจึงรอดพ้นจากเรือนยางรักและจากการคุกคามอันชั่วช้าอื่น ๆ อีกทั้งปุโรจนะผู้ชั่วร้ายก็ถูกสังหาร
Verse 10
यस्य वीर्य समाश्रित्य वसुपूर्णा वसुन्धराम् । इमां मन्यामहे प्राप्तां निहत्य धृतराष्ट्रजानू
อาศัยเดชานุภาพของวีรบุรุษผู้นั้น เราถือว่าแผ่นดินอันอุดมด้วยทรัพย์และธัญญาหารนี้ประหนึ่งได้มาแล้ว เมื่อบุตรแห่งธฤตราษฏระถูกปราบสิ้น แล้วด้วยเหตุผลอันใดท่านจึงตั้งใจจะละทิ้งบุตรผู้ทรงพลังนั้น? หรือว่าความทุกข์นานาประการได้ทำให้สติของท่านพร่าเลือน ปัญญาวินิจฉัยของท่านดับสูญไปแล้ว?
Verse 11
तस्य व्यवसितत्त्यागो बुद्धिमास्थाय कां त्वया । कच्चिन्नु दु:खैरबुद्धिस्ते विलुप्ता गतचेतस:
ท่านอาศัยปัญญาเช่นใดจึงตัดสินใจละทิ้งบุตรผู้ทรงพลังนั้น? หรือว่าด้วยความทุกข์นานาประการ สติปัญญาของท่านได้เลือนหาย จิตสำนึกของท่านได้สั่นคลอนแล้ว?
Verse 12
कुन्त्युवाच युधिछिर न संतापस्त्वया कार्यो वृकोदरे । नचायं बुद्धिदौर्बल्याद् व्यवसाय: कृतो मया
กุนตีตรัสว่า “โอ้ ยุธิษฐิระ เจ้าอย่าได้โศกเศร้าเพราะวฤโกทร (ภีมะ) เลย ปณิธานที่เราตั้งไว้นี้ มิได้เกิดจากความอ่อนด้อยแห่งปัญญา”
Verse 13
इह विप्रस्य भवने वयं पुत्र सुखोषिता: । अज्ञाता धार्रराष्ट्राणां सत्कृता वीतमन्यव:
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “น้องเอ๋ย เราทั้งหลายได้อยู่ ณ เรือนพราหมณ์นี้อย่างผาสุก บุตรแห่งธฤตราษฏระหาได้ล่วงรู้เรื่องเราไม่ ที่เรือนนี้เขาต้อนรับนับถือเรายิ่งนัก จนความทุกข์และความพิโรธแต่ก่อนก็สงบลง”
Verse 14
तस्य प्रतिक्रिया पार्थ मयेयं प्रसमीक्षिता | एतावानेव पुरुष: कृतं यस्मिन् न नश्यति
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ปารถะ เราได้ใคร่ครวญแล้วถึงการตอบแทนที่สมควรแก่ความกรุณาของเขา บุรุษจะนับว่ามีคุณค่าเพียงเท่านี้ คือความดีที่ผู้อื่นทำแก่เขาไม่สูญหาย—เขาไม่ปล่อยให้ความกตัญญูเลือนหาย”
Verse 15
यावच्च कुर्यादन्यो<स्य कुर्याद् बहुगुणं ततः । दृष्टवा भीमस्य विक्रान्तं तदा जतुगृहे महत् । हिडिम्बस्य वधाच्चैवं विश्वासो मे वृकोदरे
ควรตอบแทนความกรุณาของผู้อื่นให้มากกว่าที่เขาทำแก่เราเป็นทวีคูณ เราได้เห็นด้วยตนเองถึงความกล้าหาญยิ่งใหญ่ของภีมะในเรือนยางรักอันกว้างใหญ่ และได้เห็นการสังหารหิฑิมพะด้วยตา ดังนั้นความไว้วางใจของเราต่อวฤโกทร (ภีมะ) จึงสมบูรณ์สิ้น
Verse 16
बाद्वोर्बलं हि भीमस्य नागायुतसमं महत् | येन यूयं गजप्रख्या निर्व्यूडा वारणावतात्,भीमका महान् बाहुबल दस हजार हाथियोंके समान है, जिससे वह हाथीके समान बलशाली तुम सब भाइयोंको वारणावत नगरसे ढोकर लाया है
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “แท้จริงกำลังแห่งท่อนแขนของภีมะยิ่งใหญ่ดุจหมื่นช้าง ด้วยกำลังนั้นเองเขาจึงอุ้มพวกเจ้าทั้งหลายผู้มีกำลังดุจช้าง ออกมาจากวารณาวตะ”
Verse 17
वृकोदरेण सदृशो बलेनानयो न विद्यते । यो<भ्युदीयाद् युधि श्रेष्ठमपि वजधरं स्वयम्,भीमसेनके समान बलवान दूसरा कोई नहीं है। वह युद्धमें सर्वश्रेष्ठ वज्ञपाणि इन्द्रका भी सामना कर सकता है
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ไม่มีผู้ใดมีกำลังเสมอด้วยวฤโกทรา เขาสามารถยืนหยัดในสนามรบ แม้ต่อหน้าวัชรธาราเอง—พระอินทร์ ผู้เป็นยอดนักรบ”
Verse 18
जातमात्र: पुरा चैव ममाड्कात् पतितो गिरौ । शरीरगौरवादस्य शिला गान्रैविंचूर्णिता
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “กาลก่อน เมื่อเขาเพิ่งถือกำเนิด เขาหลุดจากตักของข้าแล้วตกลงบนยอดเขา ด้วยน้ำหนักแห่งกายของเขา ศิลาที่รองรับการตกนั้นก็แตกยับเป็นผุยผง”
Verse 19
तदहं प्रज्ञया ज्ञात्वा बल॑ भीमस्य पाण्डव । प्रतिकार्ये च विप्रस्य तत: कृतवती मतिम्
โอ้ ปาณฑวะ ครั้นข้าพเจ้ารู้แจ้งด้วยปัญญาถึงกำลังของภีมะแล้ว ข้าพเจ้าจึงตั้งใจจะกระทำการตอบแทนแทนพราหมณ์นั้น—ให้การลงทัณฑ์อันสมควรแก่ยักษ์กินคนผู้เป็นศัตรูของเขา
Verse 20
नेदं लोभान्न चाज्ञानान्न च मोहाद् विनिश्चितम् | बुद्धिपूर्व तु धर्मस्य व्यवसाय: कृतो मया
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “มติของข้ามิได้เกิดจากความโลภ มิใช่จากความเขลา และมิใช่จากความหลง ข้าได้ไตร่ตรองด้วยปัญญาแล้วตั้งปณิธานมั่นคงให้สอดคล้องกับธรรมอันบริสุทธิ์”
Verse 21
अर्थो द्वावपि निष्पन्नौ युधिषछ्ठिर भविष्यत: । प्रतीकारश्न॒ वासस्य धर्मश्न॒ चरितो महान्
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ด้วยปณิธานนี้ของข้า เป้าประสงค์ทั้งสองจักสำเร็จ หนึ่ง หนี้แห่งการพำนักในเรือนพราหมณ์จักชดใช้ด้วยการตอบแทนอันสมควร สอง เมื่อคุ้มครองพราหมณ์และชาวเมืองแล้ว ธรรมอันยิ่งใหญ่จักบังเกิดเป็นกิจ”
Verse 22
यो ब्राह्मणस्य साहाय्य॑ कुर्यादर्थेषु कर्हिचित् । क्षत्रियः स शुभाललोकानाप्लुयादिति मे मति:,जो क्षत्रिय कभी ब्राह्मणके कार्योंमें सहायता करता है, वह उत्तम लोकोंको प्राप्त होता है--यह मेरा विश्वास है
กษัตริย์ผู้เป็นกษัตริยะใด เมื่อใดก็ตามได้เกื้อกูลพราหมณ์ในกิจอันชอบธรรม ย่อมบรรลุโลกอันเป็นมงคล—นี่คือความเชื่อมั่นของเรา
Verse 23
क्षत्रियस्यैव कुर्वाण: क्षत्रियो वधमोक्षणम् | विपुलां कीर्तिमाप्रोति लोके5स्मिं क्ष परत्र च
เมื่อกษัตริยะผู้หนึ่งช่วยกษัตริยะด้วยกันให้พ้นจากภัยแห่งความตาย ผู้นั้นย่อมได้เกียรติยศอันไพบูลย์ ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า
Verse 24
वैश्यस्यार्थे च साहाय्य॑ं कुर्वाण: क्षत्रियो भुवि । स सर्वेष्वपि लोकेषु प्रजा रज्जयते ध्रुवम्
กษัตริยะผู้ใดบนแผ่นดินนี้เกื้อหนุนกิจการและความผาสุกของไวศยะ ผู้นั้นย่อมเป็นพระราชาผู้ยังประชาให้รื่นรมย์แน่นอน ในทุกโลก
Verse 25
शूद्रं तु मोचयेद् राजा शरणार्थिनमागतम् । प्राप्नोतीह कुले जन्म सद्द्वव्ये राजपूजिते
ฉันนั้น พระราชาผู้ช่วยชูทรซึ่งมาขอพึ่งพระบรมโพธิสมภารให้พ้นจากภัยถึงชีวิต ย่อมได้เกิดในโลกนี้ในตระกูลประเสริฐ มั่งคั่งด้วยทรัพย์อันดี และเป็นที่สักการะของพระราชาทั้งหลาย
Verse 26
एवं मां भगवान् व्यास: पुरा पौरवनन्दन । प्रोवाचासुकरप्रज्ञस्तस्मादेवं चिकीर्षितम्
โอผู้ยังวงศ์ปุรวะให้รื่นรมย์! กาลก่อน พระผู้เป็นเจ้าเวทวยาส ผู้ทรงปรีชาญาณอันหาได้ยาก ได้กล่าวแก่เราดังนี้; เพราะเหตุนั้น เราจึงดำเนินการนี้ตามโอวาทนั้น
Verse 161
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि बकवधपर्वणि कुन्तीयुधिष्ठिरसंवादे एकषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत आदिपर्वके अन्तर्गत बकवधपर्वमें कुन्ती-युधिष्िर-संवादविषयक एक सौ इकसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ บทที่หนึ่งร้อยหกสิบเอ็ดแห่งอาทิปารวะในศรีมหาภารตะ ภายในตอนว่าด้วยการปราบพญายักษ์บกะ ในบทสนทนาระหว่างกุนตีและยุธิษฐิระ ก็สิ้นสุดลง. ตอนจบได้วางกรอบถ้อยสนทนานั้นเป็นการใคร่ครวญธรรมะ—เมื่อเผชิญภัยพึงประพฤติอย่างไรให้ชอบธรรม ให้เมตตาต่อผู้อื่นควบคู่กับความรับผิดชอบต่อครอบครัวตน และข้อเรียกร้องแห่งธรรมะ.
Frequently Asked Questions
The chapter presents a governance-centered dharma-sankat: a ruler’s personal emotional captivity (kāma-moha) undermines public function, requiring a balance between acknowledging human vulnerability and restoring royal responsibility.
Effective recovery from destabilizing desire is shown through layered supports—ethical companionship, practical care for the body, disciplined attention (tapas/ārādhana), and guidance from a qualified mediator—rather than impulsive action.
No explicit phalaśruti is stated here; the chapter’s meta-function is transitional, establishing the causal bridge from personal crisis to ritual-ascetic mediation, which advances the dynastic-etiological narrative.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.