Shloka 1
Drupada’s Putrakāmeṣṭi: The Sacrificial Birth of Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā
ऑपन-माज बछ। डे चतुष्पञ्चाशर्दाधेिकशततमो< ध्याय: युधिष्ठिरका भीमसेनको हिडिम्बाके वधसे रोकना, हिडिम्बाकी भीमसेनके लिये प्रार्थना, भीमसेन और हिडिम्बाका मिलन तथा घटोत्कचकी उत्पत्ति (वैशग्पायन उवाच सा तानेवापतत् तूर्ण भगिनी तस्य रक्षस: । अनब्रुवाणा हिडिम्बा तु राक्षसी पाण्डवान् प्रति ।। अभिवाद्य तत: कुन्तीं धर्मराजं च पाण्डवम् । अभिपूज्य च तान् सर्वान् भीमसेनमभाषत ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! हिडिम्बा-सुरकी बहिन राक्षसी हिडिम्बा बिना कुछ कहे-सुने तुरंत पाण्डवोंके ही पास आयी और फिर माता कुन्ती तथा पाण्डुनन्दन धर्मराज युधिष्ठिरको प्रणाम करके उन सबके प्रति समादरका भाव प्रकट करती हुई भीमसेनसे बोली। हिडिग्बोवाच अहं ते दर्शनादेव मन्मथस्य वशं गता । क्रूरं भ्रातृवचो हित्वा सा त्वामेवानुरुन्धती ।। राक्षसे रौद्रसंकाशे तवापश्यं विचेष्टितम् । अहं शुश्रूषुरिच्छेयं तव गात्र॑ निषेवितुम् ।।) हिडिम्बाने कहा--(आर्यपुत्र!) आपके दर्शनमात्रसे मैं कामदेवके अधीन हो गयी और अपने भाईके क्रूरतापूर्ण वचनोंकी अवहेलना करके आपका ही अनुसरण करने लगी। उस भयंकर आकृतिवाले राक्षसपर आपने जो पराक्रम प्रकट किया है, उसे मैंने अपनी आँखों देखा है; अतः मैं सेविका आपके शरीरकी सेवा करना चाहती हूँ। भीमसेन उवाच स्मरन्ति वैरं रक्षांसि मायामाश्रित्य मोहिनीम् । हिडिम्बे व्रज पन्थानं त्वमिमं भ्रातृसेवितम्,भीमसेन बोले--हिडिम्बे! राक्षस मोहिनी मायाका आश्रय लेकर बहुत दिनोंतक वैरका स्मरण रखते हैं, अतः तू भी अपने भाईके ही मार्गपर चली जा
bhīmasena uvāca |
smaranti vairaṃ rakṣāṃsi māyām āśritya mohinīm |
hiḍimbe vraja panthānaṃ tvam imaṃ bhrātṛ-sevitam ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “โอ้ชนเมชยะ! หิฑิมพา รากษสีผู้เป็นน้องสาวของรากษสนั้น มิได้กล่าวหรือฟังสิ่งใด ก็รีบตรงมาหาพวกปาณฑพทันที ครั้นแล้วนางถวายบังคมแด่กุนตี และแด่ธรรมราชยุธิษฐิระ แสดงความเคารพต่อทุกคน แล้วจึงกล่าวแก่ภีมเสนะ หิฑิมพากล่าวว่า ‘โอ้บุตรผู้ประเสริฐ! เพียงได้เห็นท่าน ข้าก็ตกอยู่ใต้อำนาจแห่งมันมถะแล้ว ละทิ้งถ้อยคำอันโหดร้ายของพี่ชาย ข้าจึงติดตามท่านแต่ผู้เดียว วีรกรรมที่ท่านสำแดงเหนือรากษสผู้ดุดันนั้น ข้าเห็นด้วยตาตนเอง; เพราะฉะนั้น ข้าปรารถนาจะรับใช้ท่าน ปรนนิบัติร่างกายของท่าน’ ภีมเสนะกล่าวว่า ‘หิฑิมพา! พวกรากษสอาศัยมายาอันลวงล่อ ย่อมจดจำความพยาบาทเนิ่นนาน ดังนั้นเจ้าจงไปเถิด—จงดำเนินตามทางที่เจ้ารับใช้พี่ชายของเจ้านั้น’”
भीमसेन उवाच
Educational Q&A
Bhīma voices a practical ethical caution: beings habituated to violence and deception (here, rākṣasas relying on māyā) tend to preserve grudges for long periods. Therefore one should be wary of sudden shifts in allegiance and consider the long memory of enmity when judging intentions.
After Hiḍimbā approaches the Pāṇḍavas and expresses desire to serve and be with Bhīma, Bhīma responds skeptically. He warns that rākṣasas, empowered by delusive māyā, cling to vengeance, and he tells her to go along the path aligned with her brother—reflecting his initial distrust of her motives.