Shloka 1
एकचक्रानिवासे ब्राह्मणगृहदुःखश्रवणम् | Hearing the Brāhmaṇa Household’s Distress at Ekacakrā
अड-#-क- चतुश्नत्वारिशर्दाधिकशततमो< ध्याय: पाण्डवोंकी वारणावत-यात्रा तथा उनको विदुरका गुप्त- उपदेश वैशम्पायन उवाच पाण्डवास्तु रथान् युक्तान् सदश्वैरनिलोपमै: । आरोहमाणा भीष्मस्य पादौ जगृहुरार्तवत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! वायुके समान वेगशाली उत्तम घोड़ोंसे जुते हुए रथोंपर चढ़नेके लिये उद्यत हो उत्तम व्रतको धारण करनेवाले पाण्डवोंने अत्यन्त दुःखी-से होकर पितामह भीष्मके दोनों चरणोंका स्पर्श किया। तत्पश्चात् राजा धृतराष्ट्र, महात्मा द्रोण, कृपाचार्य, विदुर तथा दूसरे बड़े-बूढ़ोंको प्रणाम किया। इस प्रकार क्रमश: सभी वृद्ध कौरवोंको प्रणाम करके समान अवस्थावाले लोगोंको हृदयसे लगाया। फिर बालकोंने आकर पाण्डवोंको प्रणाम किया
vaiśampāyana uvāca | pāṇḍavās tu rathān yuktān sad-aśvair anilopamaiḥ | ārohamāṇā bhīṣmasya pādau jagṛhur ārtavat ||
ไวศัมปายนกล่าวว่า— เมื่อเหล่าปาณฑพกำลังจะขึ้นรถศึกซึ่งเทียมด้วยม้าชั้นเลิศเร็วประหนึ่งลม พวกเขาเข้าไปหาปิตามหะภีษมะด้วยความทุกข์อันลึกยิ่ง แล้วก้มลงแตะและกุมพระบาทของท่านด้วยความเคารพ ครั้นแล้วจึงถวายบังคมแด่พระเจ้าธฤตราษฏระ มหาตมะโทรณะ กฤปะ วิทุระ และบรรดาผู้เฒ่าผู้อาวุโสทั้งหลาย ตามลำดับได้แสดงความนอบน้อมต่อเหล่ากุรุผู้ใหญ่ โอบกอดผู้มีวัยเสมอกันด้วยไมตรีจากใจ และต่อมาเด็กๆ ผู้น้อยก็เข้ามาถวายคำนับแด่เหล่าปาณฑพ
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even when facing injustice and imminent danger, one should uphold dharma through humility, gratitude, and proper conduct—especially honoring elders and maintaining social and familial obligations without abandoning inner discernment.
The Pāṇḍavas are departing for Vāraṇāvata. Before mounting their chariots, they respectfully touch Bhīṣma’s feet and then salute Dhṛtarāṣṭra, Droṇa, Kṛpa, Vidura, and other elders, embrace peers, and receive salutations from the younger boys—marking a formal, emotionally charged leave-taking.