Shloka 70
Vāraṇāvata-prasaṃsā and the Pāṇḍavas’ Departure (वरणावत-प्रशंसा तथा पाण्डव-प्रयाणम्)
न शूरस्य सखा क्लीब: सखिपूर्व किमिष्यते । न हि राज्ञामुदीर्णानामेवम्भूतैर्नरै: क्वचित्,द्विजश्रेष्ठ! तुम्हारे साथ पहले जो मेरी मित्रता थी, वह (साथ-साथ खेलने और अध्ययन करने आदि) स्वार्थको लेकर हुई थी। सच्ची बात यह है कि दरिद्र मनुष्य धनवान्का, मूर्ख विद्वान्कां और कायर शूरवीरका सखा नहीं हो सकता; अतः पहलेकी मित्रताका क्या भरोसा करते हो? मन्दमते! बड़े-बड़े राजाओंकी तुम्हारे-जैसे श्रीहीन और निर्धन मनुष्योंके साथ कभी मित्रता हो सकती है? जो श्रोत्रिय नहीं है, वह श्रोत्रियका; जो रथी नहीं है, वह रथीका तथा जो राजा नहीं है, वह राजाका मित्र नहीं हो सकता। फिर तुम मुझे जीर्ण-शीर्ण मित्रताका स्मरण क्यों दिलाते हो? मैंने अपने राज्यके लिये तुमसे कोई प्रतिज्ञा की थी, इसका मुझे कुछ भी स्मरण नहीं है
na śūrasya sakhā klībaḥ sakhipūrva kim iṣyate | na hi rājñām udīrṇānām evambhūtair naraiḥ kvacit, dvijaśreṣṭha |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “คนขลาดย่อมมิอาจเป็นสหายแท้ของวีรบุรุษได้—แล้วจะอ้างมิตรภาพเก่าไปไย? โอ พราหมณ์ผู้ประเสริฐ กษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่เมื่อรุ่งเรืองในอำนาจแล้ว ย่อมไม่คบหาสมาคมกับคนเช่นนั้นในที่ใดเลย. สายสัมพันธ์ที่ท่านรำลึกนั้น เดิมเป็นเพียงการคบหาตามความสะดวกเพื่อประโยชน์; บัดนี้ไม่อาจยึดเป็นสิทธิทางธรรมได้. ผู้มิใช่ศฺโรตริยะย่อมมิอาจเป็นสหายของศฺโรตริยะ; ผู้มิใช่รถินย่อมมิอาจเป็นสหายของรถิน; และผู้มิใช่กษัตริย์ย่อมมิอาจเป็นสหายของกษัตริย์. เหตุใดจึงเตือนข้าถึงมิตรภาพที่เก่าคร่ำคร่าเล่า?”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse frames friendship as requiring congruence of character and standing: courage with courage, learning with learning, and royal status with royal status. It critiques relying on past association as a binding moral claim when present circumstances and qualities are mismatched, highlighting how power and social rank reshape obligations.
Through Vaiśampāyana’s narration, a speaker rebuffs another’s appeal to an earlier friendship, arguing that such companionship was conditional and cannot compel support now. The rebuke is sharpened by contrasts—coward vs. hero, unlearned vs. learned, non-king vs. king—used to deny the legitimacy of the appeal.