Shloka 7
Droṇa–Drupada Saṃvāda and Droṇa’s Reception at the Kuru Court (द्रोण-द्रुपद-संवादः; कुरुनगरप्रवेशः)
प्रसादार्थ मया ते5यं शिरस्यभ्युद्यतो55जलि: । मन्नियोगात् सुकेशान्ते द्विजातेस्तपसाधिकात्,साधु पुरुष इसीको प्राचीन धर्म कहते हैं। राजकन्ये! पति अपनी पत्नीसे जो बात कहे, वह धर्मके अनुकूल हो या प्रतिकूल, उसे अवश्य पूर्ण करना चाहिये--ऐसा वेदज्ञ पुरुषोंका कथन है। विशेषतः ऐसा पति, जो पुत्रकी अभिलाषा रखता हो और स्वयं संतानोत्पादनकी शक्तिसे रहित हो, जो बात कहे, वह अवश्य माननी चाहिये। निर्दोष अंगोंवाली शुभलक्षणे! मैं चूँकि पुत्रका मुँह देखनेके लिये लालायित हूँ, अतएव तुम्हारी प्रसन्नताके लिये मस्तकके समीप यह अंजलि धारण करता हूँ, जो लाल-लाल अंगुलियोंसे युक्त तथा कमलदलके समान सुशोभित है। सुन्दर केशोंवाली प्रिये! तुम मेरे आदेशसे तपस्यामें बढ़े-चढ़े हुए किसी श्रेष्ठ ब्राह्मणके साथ समागम करके गुणवान् पुत्र उत्पन्न करो। सुश्रोणि! तुम्हारे प्रयत्नसे मैं पुत्रवानोंकी गति प्राप्त करूँ, ऐसी मेरी अभिलाषा है
vaiśampāyana uvāca | prasādārthaṃ mayā te 'yaṃ śirasy abhyudyato 'ñjaliḥ | manniyogāt sukeśānte dvijātis tapasa adhikāt |
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “เพื่อให้ได้ความยินยอมจากเจ้า เราจึงยกอัญชลีวิงวอนนี้ไว้ใกล้เศียร. โอ ที่รักผู้มีมวยผมงาม ตาม ‘นิยโคคะ’ ที่เราบัญชา จงเข้าไปหา พราหมณ์ทวิชผู้เด่นในตบะ แล้วให้กำเนิดบุตรผู้ทรงคุณธรรม. บัณฑิตกล่าวว่านี่คือกฎธรรมโบราณ: สามีขอสิ่งใดจากภรรยา—แม้ดูถูกต้องตามธรรม หรือดูขัดกับธรรม—ก็พึงทำให้สำเร็จ; ยิ่งนักเมื่อสามีปรารถนาบุตรแต่ตนไร้กำลังจะให้กำเนิด. โอ นางผู้ไร้มลทิน ผู้เป็นสิริมงคล เราปรารถนาจะเห็นหน้าบุตร; ฉะนั้นเพื่อความพอใจของเจ้า เราขอวิงวอน—จงทำ ‘นิยโคคะ’ นี้ให้ลุล่วง เพื่อว่าด้วยความเพียรของเจ้า เราจักได้ถึงคติของผู้มีบุตร.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage frames an ‘ancient dharma’ in which a wife is urged to comply with her husband’s directive, especially when the goal is securing progeny through niyoga—approaching an ascetically eminent Brahmin to beget a son for the husband’s lineage.
A husband, longing for a son but unable to father one himself, pleads with his wife using a respectful añjali and instructs her to undertake niyoga with a highly austere Brahmin so that a worthy son may be born and the husband may attain the social-religious status associated with having offspring.