Shloka 20
कृपकृपी-जननम्
The Birth of Kṛpa and Kṛpī; Kṛpa’s Attainment of Astras
पुत्र: श्राद्धैः पितृश्षञापि आनृशंस्येन मानवान् । ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तो5स्मि धर्मत:,पुत्रोत्पादन और श्राद्धकर्मोद्वारा पितरोंको तथा दयापूर्ण बर्तावद्वारा वह मनुष्योंको संतुष्ट करता है। मैं धर्मकी दृष्टिसे ऋषि, देव तथा मनुष्य--इन तीनों ऋणोंसे मुक्त हो चुका हूँ। अन्य अर्थात् पितरोंक ऋणका नाश तो इस शरीरके नाश होनेपर भी शायद ही हो सके। तपस्वी मुनियो! मैं अबतक पितृ-ऋणसे मुक्त न हो सका
Vaiśampāyana uvāca: putraḥ śrāddhaiḥ pitṝṁś cāpi ānṛśaṁsyena mānavān | ṛṣidevamanusyāṇāṁ parimukto 'smi dharmataḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “บุตรย่อมยังบรรพชนให้พอใจด้วยพิธีศราทธะ และยังมนุษย์ทั้งหลายให้ยินดีด้วยความเมตตาไม่โหดร้าย. ดังนั้นตามธรรมะ ข้าจึงพ้นจากพันธะสามประการ—ต่อฤๅษี ต่อเทพเจ้า และต่อมนุษย์.”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse links social and cosmic responsibility to dharma: one fulfills obligations by sustaining lineage and honoring ancestors through śrāddha, and by practicing compassion toward living people; such conduct is framed as release from key moral debts (ṛṇa) recognized in tradition.
Vaiśampāyana, as narrator, articulates a dharma-based principle: the presence of a son and the performance of śrāddha satisfy the ancestors, while humane conduct satisfies people; he then states freedom from obligations toward sages, gods, and humans in the ethical accounting of dharma.