Shloka 1
पाण्डोः श्राद्धं, सत्यवत्याः वनगमनम्, बाल्यस्पर्धा च
Pāṇḍu’s Śrāddha, Satyavatī’s Withdrawal, and Childhood Rivalry
ऑपनआक्ाा बछ। अर: अष्टादशाधिकशततमोब<् ध्याय: पाण्डुका अनुताप, संन्यास लेनेका निश्चय तथा पत्नियोंके अनुरोधसे वानप्रस्थ-आश्रममें प्रवेश वैशम्पायन उवाच तं॑ व्यतीतमतिक्रम्य राजा स्वमिव बान्धवम् | सभार्य: शोकदु:खार्त: पर्यदेवयदातुर:,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! उन मृगरूपधारी मुनिको मरा हुआ छोड़कर राजा पाण्डु जब आगे बढ़े, तब पत्नीसहित शोक और दुःखसे आतुर हो अपने सगे भाई- बन्धुकी भाँति उनके लिये विलाप करने लगे तथा अपनी भूलपर पश्चात्ताप करते हुए कहने लगे
Vaiśampāyana uvāca |
Taṁ vyatītam atikramya rājā svam iva bāndhavam |
Sabhāryaḥ śoka-duḥkhārtaḥ paryadevayad āturaḥ ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า— “โอ้ชนเมชยะ! ครั้นกษัตริย์ปาณฑุเดินล่วงไป โดยทอดทิ้งฤๅษีผู้แปลงกายเป็นกวางนั้นไว้ในสภาพสิ้นชีวิตแล้ว พระองค์พร้อมด้วยพระมเหสีทั้งหลายก็ถูกความโศกและทุกข์ครอบงำ คร่ำครวญด้วยความร้อนรน ราวกับร่ำไห้ต่อญาติสนิท และระลึกถึงความผิดของตนพร้อมแสดงความสำนึกผิดออกมา”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even unintended wrongdoing carries moral weight: a ruler must acknowledge harm, grieve for the victim, and accept responsibility. The verse highlights conscience (an ethical response) as integral to dharma, especially for a king whose actions affect others.
After the deer-formed sage has been killed (in the preceding context), Pāṇḍu moves on but immediately breaks into lamentation. With his wives, he mourns the slain ascetic as if he were a close relative, expressing distress and the beginning of repentance that will shape his later renunciatory decisions.