Shloka 46
नियोगप्रसङ्गः — The Niyoga Episode: Births of Dhṛtarāṣṭra, Pāṇḍu, and Vidura
(अयं देवब्रतश्वैव गड्भादत्तश्न मे सुतः | द्विनामा शान्तनो: पुत्र: शान्तनोरधिको गुणै: ।। अयं कुमार: पुत्रस्ते विवृद्धः पुनरेष्यति । अहं च ते भविष्यामि आदह्वानोपगता नृप ।।) राजन! मेरा यह पुत्र देवव्रत और गंगादत्त--दो नामोंसे विख्यात होगा। आपका बालक गुणोंमें आपसे भी बढ़कर होगा। (अच्छा, अब जाती हूँ) आपका यह पुत्र अभी शिशु- अवस्थामें है। बड़ा होनेपर फिर आपके पास आ जायगा और आप जब मुझे बुलायेंगे तभी मैं आपके सामने उपस्थित हो जाऊँगी। वैशम्पायन उवाच एतदाख्याय सा देवी तत्रैवान्तरधीयत । आदाय च कुमारं तं जगामाथ यथेप्सितम्,वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! ये सब बातें बताकर गंगादेवी उस नवजात शिशुको साथ ले वहीं अन्तर्धान हो गयीं और अपने अभीष्ट स्थानको चली गयीं
vaiśampāyana uvāca | ayaṃ devavrataś caiva gaṅgādattaś ca me sutaḥ | dvināmā śāntanoḥ putraḥ śāntanor adhiko guṇaiḥ || ayaṃ kumāraḥ putras te vivṛddhaḥ punar eṣyati | ahaṃ ca te bhaviṣyāmi āhvānopagatā nṛpa || etad ākhyāya sā devī tatraivāntaradhīyata | ādāya ca kumāraṃ taṃ jagāmātha yathepsitam ||
ข้าแต่พระราชา! บุตรของเราผู้นี้จักเป็นที่รู้จักด้วยนามสองประการ คือ ‘เทววรตะ’ และ ‘คงคาทัตตะ’ เขาเป็นโอรสของศานตนุ และด้วยคุณธรรมจักยิ่งกว่าศานตนุเสียอีก เด็กน้อยผู้นี้ยังเยาว์วัย ครั้นเติบใหญ่แล้วจักกลับมาหาท่าน และเมื่อใดที่ท่านเรียกหาเรา โอ้พระราชา เมื่อนั้นเราจักมาปรากฏต่อหน้าท่าน ครั้นกล่าวดังนี้แล้ว เทวีองค์นั้นก็อันตรธาน ณ ที่นั้นเอง และอุ้มกุมารน้อยไปยังสถานที่อันตนปรารถนา
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes the primacy of guṇa (virtue/character) over mere birth or status: the child is foretold to surpass his father in qualities. It also frames divine agency as operating within royal life—Gaṅgā acts with autonomy yet promises responsiveness to rightful summons, suggesting a moral order where power is tempered by accountability.
Gaṅgā tells King Śāntanu that their son will be known as Devavrata and Gaṅgādatta, will excel in virtues, and will return to Śāntanu after growing up. She then disappears on the spot, taking the infant with her to raise him elsewhere, while the narrator Vaiśampāyana reports this to King Janamejaya.