Shloka 166
अनुक्रमणिकाध्यायः (Anukramaṇikā Adhyāya) — Invocation, Narrator Frame, and Textual Scope
(यदाश्रौषं तीर्थयात्राप्रवृत्तं पाण्डो: सुतं सहितं लोमशेन । तस्मादश्रौषीदर्जुनस्या रर्थला भं तदा नाशंसे विजयाय संजय ।।) यदाश्रौष॑ वैश्रवणेन सार्ध समागतं भीममन्यांश्व पार्थान् । तस्मिन् देशे मानुषाणामगम्ये तदा नाशंसे विजयाय संजय,जब मैंने सुना कि पाण्डुनन्दन युधिष्ठिर महर्षि लोमशजीके साथ तीर्थयात्रा कर रहे हैं और लोमशजीके मुखसे ही उन्होंने यह भी सुना है कि स्वर्गमें अर्जुनको अभीष्ट वस्तु (दिव्यास्त्र)-की प्राप्ति हो गयी है, संजय! तभीसे मैंने विजयकी आशा ही छोड़ दी। जब मैंने सुना कि भीमसेन तथा दूसरे भाई उस देशमें जाकर, जहाँ मनुष्योंकी गति नहीं है, कुबेरके साथ मेल-मिलाप कर आये, संजय! तभी मैंने विजयकी आशा छोड़ दी थी
yadāśrauṣaṃ tīrthayātrāpravṛttaṃ pāṇḍoḥ sutaṃ sahitaṃ lomaśena | tasmād aśrauṣīd arjunasya arthalābhaṃ tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya || yadāśrauṣaṃ vaiśravaṇena sārdhaṃ samāgataṃ bhīmam anyāṃś ca pārthān | tasmin deśe mānuṣāṇām agamye tadā nāśaṃse vijayāya saṃjaya ||
เมื่อข้าได้ยินว่าโอรสแห่งปาณฑุ คือยุธิษฐิระ ได้ออกเดินทางจาริกสู่สถานศักดิ์สิทธิ์พร้อมฤๅษีโลมศะ และต่อมาข้าได้ยินจากปากโลมศะเองว่า อรชุนได้บรรลุผลอันปรารถนาในสวรรค์ คือได้อาวุธทิพย์ทั้งหลาย โอ้สัญชัย นับแต่นาทีนั้นข้าก็เลิกหวังชัยชนะ และเมื่อข้าได้ยินว่า ภีมเสนะกับเหล่าบุตรแห่งปฤถาอื่น ๆ ได้ไปถึงแดนที่มนุษย์ย่างกรายมิได้ และได้พบกับไวศรวณะ (กุเบร) โอ้สัญชัย ครั้งนั้นด้วย ข้าก็ทอดทิ้งความหวังในชัยชนะเช่นกัน
Educational Q&A
Spiritual merit (tīrthayātrā), divine support, and disciplined striving (such as Arjuna’s acquisition of divyāstras) are portrayed as signs that dharma-backed protagonists gain an advantage that mere worldly power cannot easily overcome; recognizing such signs reshapes one’s confidence about victory.
The speaker tells Saṃjaya that hearing of the Pāṇḍavas’ extraordinary attainments—Yudhiṣṭhira’s pilgrimage with Lomaśa, Arjuna’s gaining divine weapons in heaven, and Bhīma and the brothers meeting Kubera in an inaccessible region—made him abandon hope of victory against them.