Previous Verse
Next Verse

Shloka 90

Cosmic Manifestation, Mahāmāyā’s Mandate, Varṇāśrama-Dharma, and the Unity of the Trimūrti

अनोयन्यमनुरक्तास्ते ह्यन्योन्यमुपजीविनः / अन्योन्यं प्रणताश्चैव लीलया परमेश्वराः

anoyanyamanuraktāste hyanyonyamupajīvinaḥ / anyonyaṃ praṇatāścaiva līlayā parameśvarāḥ

พระองค์ทั้งสองทรงภักดีต่อกันและเกื้อหนุนกัน; แม้ทรงเป็นพระเป็นเจ้าสูงสุด ก็ยังทรงนอบน้อมต่อกันด้วยลีลาอันศักดิ์สิทธิ์เท่านั้น।

अन्योन्यम्each other (mutually)
अन्योन्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअन्योन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन; समासः अन्य+अन्य (इतरेतर-द्वन्द्व)
अनुरक्ताःattached, devoted
अनुरक्ताः:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनु-रञ्ज् (धातु) → अनुरक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त), विशेषण
तेthey
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; सर्वनाम
हिindeed, for
हि:
Sambandha/Emphasis (निपात)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), अव्यय
अन्योन्यम्each other
अन्योन्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअन्योन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व
उपजीविनःliving by/depending on
उपजीविनः:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootउप-जीव् (धातु) → उपजीविन् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; वर्तमानकृदन्त (णिनि/इन्-प्रत्यय), विशेषण
अन्योन्यम्each other
अन्योन्यम्:
Karma (कर्म)
TypeAdjective
Rootअन्योन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व
प्रणताःbowed down, submissive
प्रणताः:
Karta-anvaya (कर्तृ-विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-नम् (धातु) → प्रणत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; भूतकृदन्त (क्त), विशेषण
and
:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)
एवindeed, just
एव:
Emphasis (अवधारण)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-निपात (emphatic particle)
लीलयाby play, sportively
लीलया:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootलीला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण), एकवचन
परमेश्वराःthe supreme lords
परमेश्वराः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootपरम-ईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; समासः षष्ठी-तत्पुरुष (परमस्य ईश्वरः)

Suta (narrator) recounting the Purana’s teaching on divine reciprocity (Shaiva–Vaishnava synthesis)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

FAQs

By portraying “Supreme Lords” bowing to one another in līlā, the verse points to a non-competitive, non-dual vision where supreme divinity is expressed through harmony rather than rivalry—suggesting the One Self can appear as many without inner contradiction.

The verse emphasizes bhakti as a yogic disposition—mutual reverence, humility, and recognition of the Divine in all forms—supporting the Kurma Purana’s broader yoga-ethic where devotion and ego-transcendence prepare the mind for steadiness (dhyāna) and insight.

It frames the highest divine relationship as mutual devotion and mutual honoring—an explicit Shaiva–Vaishnava reconciliation—where apparent hierarchy is dissolved into līlā and shared supreme status.