Shloka 6

पादे ऽथ विषमे चैव पुष्पिताग्रा ननौ रयौ / समे नजौ जरौ गश्च वैतालीयं वदन्ति हि / वृत्तञ्चापरवक्त्राख्यमौपच्छन्दसिकं परम्

pāde 'tha viṣame caiva puṣpitāgrā nanau rayau / same najau jarau gaśca vaitālīyaṃ vadanti hi / vṛttañcāparavaktrākhyamaupacchandasikaṃ param

ในบาทคี่ หากเป็นคณะ ‘ปุษฺปิตา-อครา, นะ, นะ, ระ’ และในบาทคู่เป็น ‘นะ, ชะ, ระ, คะ’ ฉันท์นี้เรียกว่า ‘ไวตาลียะ’ อีกนามคือ ‘อปรวักตระ’ และนับเป็นอุปัจฉันทสิกะอันประเสริฐ

पादेin the pāda
पादे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
अथthen/now
अथ:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formनिपात (particle), अनन्तरार्थ
विषमेin the odd (pāda)
विषमे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootविषम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
एवindeed/just
एव:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण (particle of emphasis)
पुष्पिताग्रा(the metre) Puṣpitāgrā
पुष्पिताग्रा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootपुष्पित-अग्रा (प्रातिपदिक; वृत्त-नाम)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; बहुव्रीहि (यस्या अग्रं पुष्पितम्) वृत्तसंज्ञा
ननौthe two ‘na’ gaṇas (nanau)
ननौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootननौ (प्रातिपदिक; छन्दः-गणसंज्ञा)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; गणसंज्ञा
रयौthe two ‘ra’ gaṇas (rayau)
रयौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरयौ (प्रातिपदिक; छन्दः-गणसंज्ञा)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; गणसंज्ञा
समेin the even (pāda)
समे:
Adhikarana (Locative/अधिकरण)
TypeNoun
Rootसम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन
नजौthe two gaṇas ‘na’ and ‘ja’ (najau)
नजौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनजौ (प्रातिपदिक; छन्दः-गणसंज्ञा)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; गणसंज्ञा
जरौthe two gaṇas ‘ja’ and ‘ra’ (jarau)
जरौ:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootजरौ (प्रातिपदिक; छन्दः-गणसंज्ञा)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), द्विवचन; गणसंज्ञा
गःthe gaṇa ‘ga’
गः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootग (प्रातिपदिक; छन्दः-गणसंज्ञा)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
वैतालीयम्Vaitālīya (metre)
वैतालीयम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवैतालीय (प्रातिपदिक; वृत्त-नाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; वृत्तसंज्ञा
वदन्तिthey call/say
वदन्ति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootवद् (धातु)
Formलट् (present), प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन; परस्मैपद
हिindeed
हि:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootहि (अव्यय)
Formनिपात (particle), निश्चयार्थ
वृत्तम्the metre/verse-form
वृत्तम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवृत्त (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय (conjunction)
अपरवक्त्राख्यम्called ‘Aparavaktra’
अपरवक्त्राख्यम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअपर-वक्त्र-आख्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; उपपद-तत्पुरुष (आख्य = named)
औपच्छन्दसिकम्(also) Aupacchandasika
औपच्छन्दसिकम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootऔपच्छन्दसिक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन
परम्supreme/other (as an epithet)
परम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra in a didactic section on chandas)

Concept: Definition of Vaitālīya metre via odd/even pāda gaṇa sets; synonym Aparavaktra; categorized as aupacchandasika (allied prosody).

Vedantic Theme: Multiplicity of forms within an underlying order; nāma-rūpa classification as a cognitive tool (vyavahāra) grounded in rule.

Application: Identify Vaitālīya by checking odd pāda gaṇas (including Puṣpitāgrā) and even pāda sequence ending with ga; use synonym Aparavaktra in cataloging/teaching.

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Related Themes: Garuda Purana 1.210.4-1.210.5 (neighboring vṛtta definitions); Garuda Purana 1.211.1 (general lakṣaṇa statement that follows)

V
Vishnu
G
Garuda
V
Vaitālīya
A
Aparavaktra

FAQs

This verse defines Vaitālīya precisely by its gaṇa arrangement across odd and even pādas, helping correct chanting, preservation of the text, and accurate identification of metrical forms within the Purana.

It explains that metre is determined pāda-wise (quarter-wise) and that odd and even pādas can follow different gaṇa sequences; here those sequences define the Vaitālīya/Aparavaktra vṛtta.

Use the stated gaṇa patterns to verify metre while learning or digitizing recitations—improving pronunciation, rhythm, and confidence that a transmitted verse matches its intended chandas.