Shloka 54

Dhanvantari’s Therapeutics: Jvara to Vraṇa

Fever, GI Disorders, Bleeding, Respiratory, Urinary, Swelling, and Wound Care

कणापाषाणभेदैर्वा शिलाजतुकचूर्णकम् / तण्डुलीभिर्गुडेनापि मूत्रकृच्छ्रीति जीवति

kaṇāpāṣāṇabhedairvā śilājatukacūrṇakam / taṇḍulībhirguḍenāpi mūtrakṛcchrīti jīvati

ผู้ป่วยมูตรกฤจฉระควรรับประทานกะณา ปาษาณเภทะ หรือผงศิลาเชตุ ร่วมกับน้ำข้าวต้มใส (มานด์) และน้ำตาลอ้อย จะช่วยให้ทุเลาและดำรงชีพได้

कणापाषाणभेदैःwith kaṇā and pāṣāṇabheda (stone-splitting herb)
कणापाषाणभेदैः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकणा + पाषाणभेद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (समुच्चय)
वाor
वा:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्पार्थक निपात (or)
शिलाजतुकचूर्णकम्powder of śilājatu
शिलाजतुकचूर्णकम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootशिलाजतु + चूर्णक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (षष्ठी) ‘शिलाजतोः चूर्णकम्’ = powder of śilājatu
तण्डुलीभिःwith rice-gruel/rice-water (taṇḍulī)
तण्डुलीभिः:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootतण्डुली (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
गुडेनwith jaggery
गुडेन:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootगुड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
अपिalso
अपि:
Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अप्यर्थक निपात (also/even)
मूत्रकृच्छ्रीति(the condition called) dysuria
मूत्रकृच्छ्रीति:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमूत्रकृच्छ्र + इति (अव्यय)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष ‘मूत्रस्य कृच्छ्रम्’ = difficulty in urination; इति—उद्धरण/नामनिर्देशार्थक अव्यय (as termed)
जीवतिis relieved/recovers (lit. lives)
जीवति:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootजीव् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपदम्

Lord Vishnu (in discourse to Garuda/Vinata-putra)

Concept: Compassionate intervention and knowledge of remedies protect life (prāṇa-rakṣaṇa), enabling continued pursuit of dharma.

Vedantic Theme: Prāṇa and śarīra as supports for sādhanā; alleviating duḥkha through right means (yukti).

Application: Administer kaṇā/pāṣāṇabheda or śilājatu powder with rice-gruel and jaggery for urinary difficulty, as appropriate to the patient.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Related Themes: Garuda Purana 1.170 (kṛcchra/mūtrakṛcchra remedies; use of śilājatu and carriers like yavāgu)

FAQs

The verse recommends kaṇā (pippalī), pāṣāṇabheda, or powdered śilājatu, taken with a rice preparation and jaggery, as supportive relief for dysuria.

Here the text functions as a practical dharma-supporting manual—preserving health through traditional remedies—rather than describing afterlife punishments or Yama’s realm.

Treat it as a historical Ayurvedic reference; for urinary pain or obstruction, seek qualified medical guidance before using herbs/mineral preparations like śilājatu.