Shloka 39

Prameha-Nidāna-Lakṣaṇa-Bheda: Etiology, Signs, Varieties, and Complications of Meha

सम्पूर्णरूपाः कफपित्तमेहाः क्रमेण ये वै रतिसम्भवाश्च / सक्रामते पित्तकृतास्तु याप्याः साध्यो ऽस्ति मेहो यदि नास्ति दिष्टम्

sampūrṇarūpāḥ kaphapittamehāḥ krameṇa ye vai ratisambhavāśca / sakrāmate pittakṛtāstu yāpyāḥ sādhyo 'sti meho yadi nāsti diṣṭam

เมหะชนิดกะผะและปิตตะเมื่อปรากฏเต็มรูป ย่อมค่อย ๆ ลุกลาม; บางอย่างเกิดจากการหมกมุ่นในกามรสเกินควร โรคที่ปิตตะก่อให้เกิดมักเป็นยาปยะ (พอควบคุมได้) เมหะอาจรักษาให้หายได้ หากดิษฏะ (เคราะห์กรรมอันไม่เกื้อหนุน) ไม่ขัดขวาง

सम्पूर्णरूपाःwith complete manifestations
सम्पूर्णरूपाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसम्पूर्ण (कृदन्त; √पॄ/पूर् धातु) + रूप (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (सम्पूर्णं रूपं येषाम्), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘having complete signs’
कफपित्तमेहाःkapha/pitta mehas
कफपित्तमेहाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकफ (प्रातिपदिक) + पित्त (प्रातिपदिक) + मेह (प्रातिपदिक)
Formइतरेतर-द्वन्द्वः (कफश्च पित्तं च मेहाश्च), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘kapha-, pitta- and meha-types’
क्रमेणin sequence
क्रमेण:
Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootक्रम (प्रातिपदिक)
Formतृतीया-एकवचनस्य अव्ययीभाववत् प्रयोगः (क्रमेण) — adverb ‘in order/gradually’
येwhich
ये:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘which/who’
वैindeed
वै:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय (निश्चयार्थक निपात) — ‘indeed’
रतिसम्भवाःarising from sexual activity
रतिसम्भवाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootरति (प्रातिपदिक) + सम्भव (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समासः (रतेः सम्भवः), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘arising from sexual indulgence’
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (समुच्चय)
सक्रामतेspreads; is transmitted
सक्रामते:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootस-क्रम् (धातु; √क्रम्)
Formलट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् — ‘spreads/gets transmitted’
पित्तकृताःpitta-caused
पित्तकृताः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपित्त (प्रातिपदिक) + कृत (कृदन्त; √कृ धातु)
Formतत्पुरुष-समासः (पित्तेन कृताः), भूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘caused by pitta’
तुhowever
तु:
Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (विशेष/विरोध)
याप्याःpalliable
याप्याः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootयाप्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम् — ‘palliable/manageable (not easily curable)’
साध्यःcurable
साध्यः:
Pradhana-visheshana (Predicate qualifier/विधेयविशेषण)
TypeAdjective
Rootसाध्य (कृदन्त; √साध् धातु)
Formकृदन्त (यत्/साध्य), पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् — ‘curable’ (predicate adjective)
अस्तिis
अस्ति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्-लकारः, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् — ‘is’
मेहःmeha (urinary disorder)
मेहः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमेह (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम् — ‘meha’
यदिif
यदि:
Sambandha (Condition/शर्त)
TypeIndeclinable
Rootयदि (अव्यय)
Formअव्यय (शर्तार्थक) — ‘if’
not
:
Sambandha (Negation/निषेध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय (निषेध)
अस्तिis
अस्ति:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्-लकारः, परस्मैपदम्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् — ‘is’
दिष्टम्fate; ill-omen
दिष्टम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिष्ट (कृदन्त; √दिश् धातु)
Formभूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्गः, प्रथमा/द्वितीया, एकवचनम् — ‘fate/ill-luck (ordained)’

Lord Vishnu (in instruction to Garuda/Vinata-putra)

Dosha: Kapha

Concept: Disease progression depends on causes and conditions: doṣa-type, indulgent behavior, and the limiting factor of diṣṭa; effort can succeed when conditions permit.

Vedantic Theme: Interplay of puruṣakāra (human effort) and daiva/diṣṭa (destiny) within empirical life; cultivate right action without fatalism.

Application: Address causative behaviors (especially overindulgence, including sexual excess), seek treatment early, and maintain disciplined routine; accept uncertainty while acting responsibly.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhayanaka

Related Themes: Garuda Purana 1.159.38 (doṣa causation)

FAQs

The verse emphasizes that kapha- and pitta-driven mehas have recognizable, progressive presentations, and that prognosis differs—some are yāpya (manageable) while others may be fully sādhya (curable).

Rather than the soul’s post-death journey, the verse addresses how conduct (indulgence) and daiva (diṣṭa) affect embodied outcomes, implying a dharmic link between lifestyle and suffering.

Treat lifestyle discipline as preventive medicine—especially moderation in indulgence—and recognize that prognosis depends on both timely care and limiting aggravating factors.