Shloka 15

Tithi-Vrata Vidhāna: Śikhī-vrata (Pratipadā), Tṛtīyā Devī/Śrīdhara rites, Gaṇeśa Caturthī Mantra-Nyāsa, and Nāga Pañcamī

सिदेधोल्काय च गायत्त्री (त्र) न्यासोंगुष्ठादिरीरितः / ॐ महाकर्णाय विद्महे--वक्रतुण्डाय धीमहि--तन्नो दन्तिः प्रचोदयात्

sidedholkāya ca gāyattrī (tra) nyāsoṃguṣṭhādirīritaḥ / oṃ mahākarṇāya vidmahe--vakratuṇḍāya dhīmahi--tanno dantiḥ pracodayāt

ในพิธีนี้กำหนดให้สวดคายตรีมนต์และทำเนียสเริ่มจากนิ้วหัวแม่มือ แล้วสวดว่า: “โอม มหากรรณะยะ วิดมะเห วักระตุณฑายะ ธีมะหิ ตันโน ทันติห์ ประโจทะยาต”

सिदेधोल्कायunto Sidedholkā (name)
सिदेधोल्काय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootसिदेध + उल्का (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; समासः—सिदेध-उल्का (नामरूप)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-बोधक अव्यय
गायत्रीGāyatrī (mantra/metre)
गायत्री:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगायत्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
न्यासःnyāsa (ritual placement)
न्यासः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootन्यास (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
अङ्गुष्ठादिःthumb and the rest (fingers etc.)
अङ्गुष्ठादिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअङ्गुष्ठ + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; समासः—अङ्गुष्ठ-आदि (तत्पुरुष: ‘thumb etc.’)
ईरितःis stated/declared
ईरितः:
Kriya (क्रिया/विधेय)
TypeVerb
Rootईरित (√ईर्/ईरय् धातोः क्त-प्रत्ययान्त)
Formकृदन्त (past passive participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगार्थः ‘उक्तः/निर्दिष्टः’
Oṃ
:
Mantra (मन्त्र-पद)
TypeIndeclinable
Rootॐ (प्रणव/अव्यय)
Formप्रणवः, अव्यय
महाकर्णायto the great-eared one
महाकर्णाय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootमहा + कर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; समासः—महा-कर्ण (कर्मधारय: ‘महान् कर्णः’)
विद्महेwe know
विद्महे:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√विद् (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; मन्त्र-भाषा-प्रयोगः ‘we know’
वक्रतुण्डायto the curved-trunked one
वक्रतुण्डाय:
Sampradana (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootवक्र + तुण्ड (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति, एकवचन; समासः—वक्र-तुण्ड (कर्मधारय: ‘वक्रं तुण्डं यस्य’)
धीमहिwe meditate
धीमहि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√धा (धातु)
Formलट्-लकार (Present), उत्तम-पुरुष, बहुवचन; आत्मनेपद; मन्त्र-भाषा-प्रयोगः ‘we meditate’
तत्that
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
नःour / for us
नः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive), बहुवचन; सर्वनाम ‘our/us’
दन्तिःthe tusked one (Gaṇeśa)
दन्तिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootदन्तिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
प्रचोदयात्may (he) impel/inspire
प्रचोदयात्:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र + √चुद् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative/benedictive sense), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

Lord Vishnu (teaching Garuda/Vinata-putra)

Concept: Mantra as dhyāna: knowing (vidmahe), meditating (dhīmahi), and receiving inspiration (pracodayāt) from the deity.

Vedantic Theme: Buddhi-prakāśa (illumination of intellect) through īśvara-anugraha; mantra as a means to sattva-śuddhi.

Application: Recite the Gaṇeśa-gāyatrī after aṅga-nyāsa; hold the deity’s form (great ears, curved trunk, tusked) and conclude with a sincere request for guidance in thought and action.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Type: inner ritual space (mantra-dhyāna)

Related Themes: Garuda Purana 1.129 (aṅga-nyāsa; gāyatrī usage in this rite)

G
Gaṇeśa (Mahākarṇa, Vakratuṇḍa, Dantin)
G
Gāyatrī
N
Nyāsa

FAQs

This verse prescribes invoking Gaṇeśa through a Gāyatrī-form mantra, indicating an obstacle-removing, rite-opening invocation to ensure successful performance of the intended ritual.

It specifies nyāsa (mantra-installation) starting from the thumb and then the recitation of a Gaṇeśa Gāyatrī, showing that correct bodily ritual sequencing and mantra are integral to the Purāṇic procedure.

Before beginning any sacred rite (japa, śrāddha, pūjā, study), one may start with a brief Gaṇeśa invocation and mindful nyāsa to cultivate focus, remove distractions, and align intention.