Shloka 1

Vānaprastha-Dharma: Forest Discipline, Vows, Seasonal Tapas, and Equanimity

नामैकोत्तरशततमो ऽध्यायः याज्ञवल्क्य उवाच / वानप्रस्थाश्रमं वक्ष्ये तच्छृण्वन्तु महर्षयः / पुत्रेषु भार्यां निः क्षिप्य वनं गच्छेत्सहैव वा

nāmaikottaraśatatamo 'dhyāyaḥ yājñavalkya uvāca / vānaprasthāśramaṃ vakṣye tacchṛṇvantu maharṣayaḥ / putreṣu bhāryāṃ niḥ kṣipya vanaṃ gacchetsahaiva vā

ยาชญวลกยะกล่าวว่า “เราจักอธิบายธรรมแห่งอาศรมวานปรัสถะ ขอมหาฤษีทั้งหลายจงสดับ เมื่อมอบภรรยาไว้แก่บุตรแล้ว พึงออกสู่ป่า—ไปผู้เดียวหรือไปพร้อมนางก็ได้”

नाम(entitled)
नाम:
Sambandha (Label)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; शीर्षक/नामनिर्देशार्थक (as a title)
एकone
एक:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक; (समासपूर्वपद)
उत्तरfollowing/next
उत्तर:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formविशेषण; (समासमध्यपद)
शतhundred
शत:
Visheshana (Qualifier)
TypeNoun
Rootशत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; (समासमध्यपद)
तमः-th (ordinal)
तमः:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootतम (प्रातिपदिक)
Formतमप्रत्ययान्त (ordinal/superlative-like); (समासोत्तरपद)
एकोत्तरशततमःthe 101st
एकोत्तरशततमः:
Visheshana (Qualifier)
TypeAdjective
Rootएक + उत्तर + शत + तम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (शतस्योत्तरः एकः; तस्य तमः); पुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन; अध्यायस्य विशेषण
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
याज्ञवल्क्यःYājñavalkya
याज्ञवल्क्यः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootयाज्ञवल्क्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (Action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन
वानप्रस्थforest-dweller (vānaprastha)
वानप्रस्थ:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवानप्रस्थ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; (समासपूर्वपद)
आश्रमम्stage of life/āśrama
आश्रमम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootआश्रम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचन (समासोत्तरपद)
वानप्रस्थाश्रमम्the vānaprastha āśrama
वानप्रस्थाश्रमम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवानप्रस्थ + आश्रम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (वानप्रस्थस्य आश्रमः); पुंलिङ्ग; द्वितीया एकवचन
वक्ष्येI shall describe
वक्ष्ये:
Kriya (Action)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलृट् (simple future), परस्मैपद; उत्तमपुरुष एकवचन
तत्that
तत्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन; सर्वनाम
शृण्वन्तुlet (them) hear
शृण्वन्तु:
Kriya (Action)
TypeVerb
Rootश्रु (धातु)
Formलोट् (imperative), परस्मैपद; तृतीयपुरुष बहुवचन
महर्षयःgreat sages
महर्षयः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमहर्षि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; प्रथमा बहुवचन
पुत्रेषुamong/with the sons
पुत्रेषु:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootपुत्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग; सप्तमी बहुवचन
भार्याम्wife
भार्याम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootभार्या (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; द्वितीया एकवचन
निःout/away
निः:
Sambandha (Preverb)
TypeIndeclinable
Rootनिः (उपसर्ग/अव्यय)
Formउपसर्ग/अव्यय (prefix-like, 'out/away')
क्षिप्यhaving entrusted/placed
क्षिप्य:
Purvakala (Prior action)
TypeVerb
Rootक्षिप् (धातु) → क्षिप्य (कृदन्त)
Formक्त्वान्त (absolutive/gerund); अव्ययभाव; पूर्वकालिक क्रिया
वनम्to the forest
वनम्:
Gati-Karma (Goal)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग; द्वितीया एकवचन
गच्छेत्should go
गच्छेत्:
Kriya (Action)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद; प्रथमपुरुष एकवचन
सहtogether with
सह:
Sahakari (Accompaniment)
TypeIndeclinable
Rootसह (अव्यय)
Formसहार्थक अव्यय (with)
एवindeed
एव:
Sambandha (Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारणार्थक अव्यय
वाor
वा:
Sambandha (Alternative)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formविकल्पार्थक अव्यय (or)

Yājñavalkya

Concept: Vānaprastha as a regulated life-stage: orderly withdrawal after fulfilling household duties, with responsible family entrustment.

Vedantic Theme: Vairāgya and āśrama progression supporting antaḥkaraṇa-śuddhi and readiness for jñāna.

Application: After ensuring family stability (entrusting spouse to sons), adopt a simpler life in the forest—alone or with spouse—prioritizing austerity and study.

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: vira

Type: wilderness/āśrama

Related Themes: Garuda Purana 1.102 (vānaprastha rules continuing)

Y
Yājñavalkya
M
Maharṣis

FAQs

This verse introduces Vānaprastha as a formal dharmic stage—leaving worldly duties behind in a structured way, after arranging family responsibilities.

Indirectly, it frames spiritual progress through disciplined life-stages: reducing attachment and preparing for deeper renunciation, which supports inner purification and higher goals like mokṣa.

Plan detachment responsibly: fulfill duties, ensure dependents are cared for, then simplify life and prioritize spiritual practice—whether through retreat, reduced possessions, or increased sādhana.