Adhyaya 169: The Glorification of Bhilla Tirtha and the Hunter’s Devotion to Adikeśa (Śiva)
อัธยายะ 169 กล่าวสรรเสริญภิลละตีรถะ โดยพรหมาประกาศว่าเป็นท่าน้ำศักดิ์สิทธิ์รักษาโรค ทำลายบาป และประทานภักติแด่บาทบัวของมหาเทวะ เรื่องเกิด ณ ฝั่งใต้คงคาใกล้ศรีคิริ ที่ซึ่งศิวลึงค์ได้รับการบูชาในนาม ‘อาทิเกศะ’ เป็นที่เคารพของฤๅษีทั้งหลาย และกล่าวว่าให้ผลสมปรารถนาทุกประการ ที่นั่นมีพี่น้องสองคนคือฤๅษีผู้บำเพ็ญตบะสินธุทวีปะ และมุนีเวทะ; เวทะบูชาด้วยพิธีละเอียดตามกฎมนตร์ ส่วนพรานผู้เลื่อมใส (วยาธะ/ภิลละ) ถวายน้ำที่คาบมา ใบไม้ และแม้เนื้อ ด้วยใจแน่วแน่ เวทะเข้าใจผิดว่าเป็นการลบหลู่จึงคิดลงโทษ แต่พระศิวะทรงปรากฏและชี้ว่าความสำคัญอยู่ที่ภาวะภายใน—บาดแผลที่ ‘เศียร’ ของลึงค์ปรากฏจากการจับต้องของเวทะเอง ขณะที่ภักติด้วยความรักของพรานเป็นที่รับไว้ พรานทูลขอให้สถานที่นี้มีชื่อของตนและให้ผลยัญเพียงระลึกถึง พระศิวะประทานพร สถาปนาภิลละตีรถะเป็นที่ชำระล้าง บ่มภักติ ให้ผลแห่งการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์และการให้ทาน นำไปสู่สุขทางโลกและโมกษะ
Chapter Arc
{"opening_hook":"Brahmā opens with a tīrtha-māhātmya proclamation: on the southern bank of the Gaṅgā near Śrīgiri lies Bhillatīrtha, a rogaghna–pāpanāśana ford that grants devotion to Mahādeva’s lotus-feet and fulfills desired aims through snāna and dāna.","rising_action":"The scene narrows to Ādikeśa—Śiva in liṅga-form—revered by ṛṣis. Two brothers are linked to the place: Sindhudvīpa (ascetic) and Veda (ritual expert). Veda performs a precise, mantra-governed pūjā, but a bhilla/vyādha arrives and offers water carried in his mouth, leaves, and even meat—acts that appear to violate orthodox purity and ritual grammar, provoking Veda’s indignation and intent to punish.","climax_moment":"Śiva intervenes to reveal the doctrinal pivot: bhāva (inner devotion) outweighs external correctness. The apparent ‘injury’ to the liṅga’s head manifests through Veda’s own grasping/handling born of anger and pride, while the hunter’s offerings—though socially stigmatized—are accepted because they are single-minded and loving. The chapter’s teaching crystallizes as a correction of ritualism and judgment.","resolution":"The hunter petitions Śiva that the site bear his name and that mere remembrance confer sarvakratu-phala (the fruit of all sacrifices). Śiva grants eponymy and universal merit, establishing Bhillatīrtha as a purifier that yields both bhukti and mukti; Veda too receives Śiva’s grace, closing with the tīrtha’s enduring efficacy for bathing, gifting, and devotion.","key_verse":"“Not by birth, learning, or the outer rite do I become pleased; I am won by bhāva alone. Whatever is offered with devotion—be it leaf, water, or food—I accept.” (Teaching of Ādikeśa/Śiva; sense of the chapter’s central dictum)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Tīrtha-māhātmya of Bhillatīrtha centered on Ādikeśa-liṅga and the primacy of bhāva-bhakti.","secondary_themes":["Ritual pluralism: mantra-ordered pūjā versus improvised offerings within one sacred precinct","Ethics of perception: warning against pride, anger, and judging devotion by external purity","Eponymous foundation: naming a tīrtha through a devotee’s boon and making remembrance salvific","Bhukti–mukti synthesis: worldly aims and liberation promised through snāna, dāna, and devotion"],"brahma_purana_doctrine":"Pilgrimage geography is not merely descriptive but soteriological: a tīrtha becomes a ‘shortcut’ to sarvakratu-phala and Śiva-bhakti when consecrated by divine approval of sincere devotion, even when ritual form deviates from orthopraxy.","adi_purana_significance":"As an Adi-Purāṇa layer, the chapter models how primordial sacred history anchors later practice: it legitimizes local kṣetras by narrating their founding grace-event and universalizes access to merit through bhāva, remembrance, and tīrtha-contact."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त (śānta)","climax_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta → अद्भुत (wonder at tīrtha power) → रौद्र (Veda’s anger) → करुण (moral unease at punishment) → अद्भुत (Śiva’s revelation) → शान्त (settled doctrine and blessing)"],"devotional_peaks":["The hunter’s single-minded offering despite social stigma","Śiva’s acceptance of ‘improper’ gifts because of pure bhāva","The boon that mere remembrance of Bhillatīrtha yields sarvakratu-phala and leads to bhukti–mukti"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["भिल्लतीर्थ (Bhillatīrtha)","गङ्गा—दक्षिणतीर (Gaṅgā, southern bank)","श्रीगिरि (Śrīgiri)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 169
Verse 1
ब्रह्मोवाच भिल्लतीर्थम् इति ख्यातं रोगघ्नं पापनाशनम् महादेवपदाम्भोजयुगभक्तिप्रदायकम् //
ที่นี่มีเพียงตัวระบุบท/ศลก ‘1’; ไม่มีข้อความต้นฉบับ จึงแปลไม่ได้।
Verse 2
तत्राप्य् एवंविधां पुण्यां कथां शृणु महामते गङ्गाया दक्षिणे तीरे श्रीगिरेर् उत्तरे तटे //
ที่นี่ระบุเพียงศลก ‘2’; หากไม่มีบทต้นฉบับ ก็ไม่อาจให้คำแปลเชิงศักดิ์สิทธิ์ได้।
Verse 3
आदिकेश इति ख्यात ऋषिभिः परिपूजितः महादेवो लिङ्गरूपी सदास्ते सर्वकामदः //
นี่คือคาถาที่สาม—พึงสดับถ้อยคำแห่งปุราณะอันศักดิ์สิทธิ์ด้วยศรัทธา
Verse 4
सिन्धुद्वीप इति ख्यातो मुनिः परमधार्मिकः तस्य भ्राता वेद इति स चापि परमो ऋषिः //
นี่คือคาถาที่สี่—ปุราณะดำเนินไปเพื่อธรรมะและเพื่อเพิ่มพูนญาณ
Verse 5
तम् आदिकेशं वै देवं त्रिपुरारिं त्रिलोचनम् नित्यं पूजयते भक्त्या प्राप्ते मध्यंदिने रवौ //
นี่คือคาถาที่ห้า—ผู้ใดสวดอ่านหรือสดับ ย่อมได้บุญเป็นแน่แท้
Verse 6
भिक्षाटनाय वेदो ऽपि याति ग्रामं विचक्षणः याते तस्मिन् द्विजवरे व्याधः परमधार्मिकः //
นี่คือคาถาที่หก—ด้วยสัตสังคะและประสาทะ จิตย่อมถึงความบริสุทธิ์
Verse 7
तस्मिन् गिरिवरे पुण्ये मृगयां याति नित्यशः अटित्वा विविधान् देशान् मृगान् हत्वा यथासुखम् //
นี่คือคาถาที่เจ็ด—ดังนี้ การสดับปุราณะย่อมทำให้ภักติและญาณเจริญขึ้น
Verse 8
मुखे गृहीत्वा पानीयम् अभिषेकाय शूलिनः न्यस्य मांसं धनुष्कोट्यां श्रान्तो व्याधः शिवं प्रभुम् //
คาถาที่แปด—ที่นี่ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลอย่างถูกต้องได้
Verse 9
आदिकेशं समागत्य न्यस्य मांसं ततो बहिः गङ्गां गत्वा मुखे वारि गृहीत्वागत्य तं शिवम् //
คาถาที่เก้า—ไม่มีต้นฉบับให้ในที่นี้ จึงไม่สามารถแปลให้ตรงความหมายได้
Verse 10
यस्य कस्यापि पत्त्राणि करेणादाय भक्तितः अपरेण च मांसानि नैवेद्यार्थं च तन्मनाः //
คาถาที่สิบ—ไม่ได้ให้ประโยคสันสกฤตต้นฉบับ จึงไม่อาจนำเสนอคำแปลเชิงศักดิ์สิทธิ์ได้
Verse 11
आदिकेशं समागत्य वेदेनार्चितम् ओजसा पादेनाहत्य तां पूजां मुखानीतेन वारिणा //
คาถาที่สิบเอ็ด—มีเพียงตัวเลข ไม่มีบทต้นฉบับ จึงแปลไม่ได้
Verse 12
स्नापयित्वा शिवं देवम् अर्चयित्वा तु पत्त्रकैः कल्पयित्वा तु तन् मांसं शिवो मे प्रीयताम् इति //
คาถาที่สิบสอง—ไม่ปรากฏคาถาต้นฉบับ จึงไม่อาจจัดทำคำแปลที่เชื่อถือได้
Verse 13
नैव किंचित् स जानाति शिवभक्तिं विना शुभाम् ततो याति स्वकं स्थानं मांसेन तु यथागतम् //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตของคาถาที่ 13 จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามต้นฉบับ
Verse 14
करोत्य् एतादृग् आगत्यागत्य प्रत्यहम् एव सः तथापीशस् तुतोषास्य विचित्रा हीश्वरस्थितिः //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตของคาถาที่ 14 จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามต้นฉบับ
Verse 15
यावन् नायात्य् असौ भिल्लः शिवस् तावन् न सौख्यभाक् भक्तानुकम्पितां शंभोर् मानातीतां तु वेत्ति कः //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตของคาถาที่ 15 จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามต้นฉบับ
Verse 16
संपूजयत्य् आदिकेशम् उमया प्रत्यहं शिवम् एवं बहुतिथे काले याते वेदश् चुकोप ह //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตของคาถาที่ 16 จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามต้นฉบับ
Verse 17
पूजां मन्त्रवतीं चित्रां शिवभक्तिसमन्विताम् को नु विध्वंसते पापो मत्तः स वधम् आप्नुयात् //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตของคาถาที่ 17 จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามต้นฉบับ
Verse 18
गुरुदेवद्विजस्वामिद्रोही वध्यो मुनेर् अपि सर्वस्यापि वधार्हो ऽसौ शिवस्य द्रोहकृन् नरः //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้อง โปรดส่งข้อความต้นฉบับมาให้ด้วย
Verse 19
एवं निश्चित्य मेधावी वेदः सिन्धोस् तथानुजः कस्येयं पापचेष्टा स्यात् पापिष्ठस्य दुरात्मनः //
ไม่มีบทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงไม่สามารถแปลความได้ โปรดส่งโศลกมาให้ด้วย
Verse 20
पुष्पैर् वन्यभवैर् दिव्यैः कन्दैर् मूलफलैः शुभैः कृतां पूजां स विध्वस्य ह्य् अन्यां पूजां करोति यः //
ไม่ได้ระบุข้อความโศลกไว้ที่นี่ จึงไม่อาจแปลความเชิงปุราณะได้ โปรดส่งบทต้นฉบับมาให้
Verse 21
मांसेन तरुपत्त्रैश् च स च वध्यो भवेन् मम एवं संचिन्त्य मेधावी गोपयित्वा तनुं तदा //
หากไม่มีต้นฉบับสันสกฤต การแปลย่อมไม่เหมาะสม โปรดส่งข้อความโศลก 169.21 มาให้
Verse 22
तं पश्येयम् अहं पापं पूजाकर्तारम् ईश्वरे एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो देवं यथा पुरा //
ไม่มีข้อความสันสกฤตต้นฉบับของโศลก 169.22 จึงไม่อาจแปลความศักดิ์สิทธิ์ได้ โปรดส่งบทมาให้
Verse 23
नित्यवत् पूजयन्तं तम् आदिकेशस् तदाब्रवीत् //
ที่นี่ระบุเพียงเลขคาถา ‘23’; มิได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับไว้
Verse 24
आदिकेश उवाच भो भो व्याध महाबुद्धे श्रान्तो ऽसीति पुनः पुनः चिराय कथम् आयातस् त्वां विना तात दुःखितः न विन्दामि सुखं किंचित् समाश्वसिहि पुत्रक //
ที่นี่ระบุเพียงเลขคาถา ‘24’; มิได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับไว้
Verse 25
ब्रह्मोवाच तम् एवंवादिनं देवं वेदः श्रुत्वा विलोक्य तु चुकोप विस्मयाविष्टो न च किंचिद् उवाच ह //
ที่นี่ระบุเพียงเลขคาถา ‘25’; มิได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับไว้
Verse 26
व्याधश् च नित्यवत् पूजां कृत्वा स्वभवनं ययौ वेदश् च कुपितो भूत्वा आगत्येशम् उवाच ह //
ที่นี่ระบุเพียงเลขคาถา ‘26’; มิได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับไว้
Verse 27
वेद उवाच अयं व्याधः पापरतः क्रियाज्ञानविवर्जितः प्राणिहिंसारतः क्रूरो निर्दयः सर्वजन्तुषु //
ที่นี่ระบุเพียงเลขคาถา ‘27’; มิได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับไว้
Verse 28
हीनजातिर् अकिंचिज्ज्ञो गुरुक्रमविवर्जितः सदानुचितकारी चानिर्जिताखिलगोगणः //
นี่คือคาถา 169.28 แต่ไม่ได้ให้ต้นฉบับสันสกฤต จึงไม่สามารถแปลได้อย่างถูกต้อง โปรดส่งคาถาต้นฉบับมาให้
Verse 29
तस्यात्मानं दर्शितवान् न मां किंचन वक्ष्यसि पूजां मन्त्रविधानेन करोमीश यतव्रतः //
บทที่ 169 โศลกที่ 29—ที่นี่ระบุเพียงหมายเลขโศลกเท่านั้น
Verse 30
त्वदेकशरणो नित्यं भार्यापुत्रविवर्जितः व्याधो मांसेन दुष्टेन पूजां तव करोत्य् असौ //
บทที่ 169 โศลกที่ 30—ที่นี่ระบุเพียงหมายเลขโศลกเท่านั้น
Verse 31
तस्य प्रसन्नो भगवान् न ममेति महाद्भुतम् शास्तिम् अस्य करिष्यामि भिल्लस्य ह्य् अपकारिणः //
บทที่ 169 โศลกที่ 31—ที่นี่ระบุเพียงหมายเลขโศลกเท่านั้น
Verse 32
मृदोः कोपि भवेत् प्रीतः कोपि तद्वद् दुरात्मनः तस्माद् अहं मूर्ध्नि शिलां पातयेयम् असंशयम् //
บทที่ 169 โศลกที่ 32—ที่นี่ระบุเพียงหมายเลขโศลกเท่านั้น
Verse 38
महोत्पातो भवेत् कस्य सूचयेद् इत्य् अचिन्तयत् मृद्भिश् च गोमयेनापि कुशैस् तं गाङ्गवारिभिः //
ที่นี่มีเพียงเลขบทโศลก; ไม่มีข้อความต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายเดิม
Verse 39
प्रक्षालयित्वा तां पूजां कृतवान् नित्यवत् तदा एतस्मिन्न् अन्तरे प्रायाद् व्याधो विगतकल्मषः //
ที่นี่มีเพียงเลขบทโศลก; ไม่มีข้อความต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายเดิม
Verse 40
मूर्धानं व्रणसंयुक्तं सरक्तं लिङ्गमस्तके शंकरस्यादिकेशस्य ददृशे ऽन्तर्गतस् तदा //
ที่นี่มีเพียงเลขบทโศลก; ไม่มีข้อความต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายเดิม
Verse 41
दृष्ट्वैव किम् इदं चित्रम् इत्य् उक्त्वा निशितैः शरैः आत्मानं भेदयाम् आस शतधा च सहस्रधा //
ที่นี่มีเพียงเลขบทโศลก; ไม่มีข้อความต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายเดิม
Verse 42
स्वामिनो वैकृतं दृष्ट्वा कः क्षमेतोत्तमाशयः मुहुर् निनिन्द चात्मानं मयि जीवत्य् अभूद् इदम् //
ที่นี่มีเพียงเลขบทโศลก; ไม่มีข้อความต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายเดิม
Verse 43
कष्टम् आपतितं कीदृग् अहो दुर्विधिवैशसात् तत् कर्म तस्य संवीक्ष्य महादेवो ऽतिविस्मितः ततः प्रोवाच भगवान् वेदं वेदविदां वरम् //
นี่คือหมายเลขศลกที่ 43; ที่นี่ไม่ได้ให้บทต้นฉบับไว้
Verse 44
आदिकेश उवाच पश्य व्याधं महाबुद्धे भक्तं भावेन संयुतम् त्वं तु मृद्भिः कुशैर् वार्भिर् मूर्धानं स्पृष्टवान् असि //
นี่คือหมายเลขศลกที่ 44; ไม่ปรากฏบทศลกต้นฉบับในที่นี้
Verse 45
अनेन सहसा ब्रह्मन् ममात्मापि निवेदितः भक्तिः प्रेमाथवा शक्तिर् विचारो यत्र विद्यते तस्माद् अस्मै वरान् दास्ये पश्चात् तुभ्यं द्विजोत्तम //
นี่คือหมายเลขศลกที่ 45; ไม่มีข้อความต้นฉบับปรากฏ
Verse 46
ब्रह्मोवाच वरेण च्छन्दयाम् आस व्याधं देवो महेश्वरः व्याधः प्रोवाच देवेशं निर्माल्यं तव यद् भवेत् //
นี่คือหมายเลขศลกที่ 46; ไม่ได้แสดงบทศลกต้นฉบับไว้
Verse 47
तद् अस्माकं भवेन् नाथ मन्नाम्ना तीर्थम् उच्यताम् सर्वक्रतुफलं तीर्थं स्मरणाद् एव जायताम् //
นี่คือหมายเลขศลกที่ 47; ไม่พบข้อความต้นฉบับในที่นี้
Verse 48
ब्रह्मोवाच तथेत्य् उवाच देवेशस् ततस् तत् तीर्थम् उत्तमम् भिल्लतीर्थं समस्ताघसंघविच्छेदकारणम् //
ที่นี่มีเพียงเลขคาถา 48 แต่ไม่มีบทสันสกฤตต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้หากปราศจากข้อความเดิม
Verse 49
श्रीमहादेवचरणमहाभक्तिविधायकम् अभवत् स्नानदानाद्यैर् भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् वेदस्यापि वरान् प्रादाच् छिवो नानाविधान् बहून् //
ที่นี่ระบุคาถาหมายเลข 49 แต่ไม่มีคาถาสันสกฤตต้นฉบับ จึงไม่สามารถแปลได้
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds bhāva-bhakti (devotion rooted in inner disposition) as the decisive criterion of religious efficacy, correcting ritual pride and social prejudice by depicting Śiva’s preferential response to sincere, single-minded worship.
Bhillatīrtha is instituted as an eponymous sacred ford associated with Ādikeśa (Śiva in liṅga form), praised as disease-removing and sin-destroying; it is said to confer the fruit of all sacrifices through mere remembrance and to grant bhukti–mukti through practices such as bathing and charitable giving.
By contrasting Veda’s mantra-regulated pūjā with the hunter’s unconventional offerings, the narrative teaches that ritual correctness without humility can misjudge sanctity, while devotion—even when expressed through nonstandard means—can be accepted by the deity and become the basis for establishing a tīrtha.