Adhyaya 243: Janaka and Vasiṣṭha on Prakṛti–Puruṣa, Sāṃkhya–Yoga, and the Twenty-Fifth Principle
อัธยายะ 243 เป็นบทสนทนาทางปรัชญาระหว่าง (กราละ-)ชนกะ กับ วสิษฐะ ว่าด้วยความสัมพันธ์ของสิ่งเสื่อมสลายได้ (กษระ) และสิ่งไม่เสื่อมสลาย (อักษระ) อธิบายด้วยหมวดหมู่แห่งสางขยะ–โยคะ ชนกะเริ่มด้วยอุปมาจากการเกิดในกาย: ชายและหญิงพึ่งพากันในการก่อรูป และส่วนประกอบของกายถูกอธิบายว่าเกี่ยวเนื่องกับฝ่ายบิดา–มารดา โดยอาศัยหลักฐานจากพระเวทและศาสตรา วสิษฐะจึงตำหนิการท่องจำคัมภีร์โดยไม่เข้าใจความหมาย และเตือนภัยการโต้เถียงที่เกิดจากความโลภหรือความทะนงตน จากนั้นท่านแสดงวินัยแห่งโยคะ—การตั้งจิต (ธารณา), ปราณายามะ, การถอนอินทรีย์ (ปรัตยาหาระ), มิตาหาระ และความมั่นคงภายใน—จนถึงการเห็นอาตมันภายในที่พ้นจากเครื่องหมายทางประสาทสัมผัส ต่อมามีสรุปสางขยะอย่างย่อ: อวิยักตะ/ปรกฤติ, มหัต, อหังการะ, วิการทั้งหลาย และหลัก “ที่ยี่สิบห้า” ผู้กำกับ (ปุรุษะ/เกษตรชญะ/อธิษฐาตฤ) ทำให้เข้าใจทั้งเอกภาพและพหุภาพในคราวสร้างและคราวสลาย (ปรลัย)
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in the intimate register of a guru–king dialogue: Janaka raises a concrete, embodied question—how generation occurs through the mutual dependence of male and female—and anchors it in Veda–Śāstra pramāṇa, drawing the reader from physiology into metaphysics.","rising_action":"Vasiṣṭha redirects the inquiry from external authorities to inner discernment, censuring mere rote learning (śāstra-smṛti) without artha-grahaṇa, and warning that debate fueled by lobha and dambha only thickens bondage; the tension shifts from “what is true?” to “how should truth be approached and realized?”","climax_moment":"The central revelation is the convergence of Yoga method and Sāṃkhya map: through ekāgratā, prāṇāyāma, indriya-nigraha, regulated diet, and heart-centered fixation, one directly intuits the ātman/puruṣa as the pañcaviṃśa (twenty-fifth) adhiṣṭhātṛ—distinct from prakṛti and its evolutes, yet the knower of the kṣetra.","resolution":"The chapter resolves the unity–multiplicity problem by assigning nānātva to kṣara (the evolute-field of guṇas) and ekatva to akṣara (the witnessing principle), concluding with a compact account of sarga–pralaya: guṇas arise within guṇas and dissolve back into guṇas, while the kṣetrajña remains the cognizer beyond sensory marks.","key_verse":"“Not by mere recitation of scripture does one become a knower of truth; when the meaning is grasped and directly seen within, then the Self—beyond the senses—shines forth as the witness.” (teaching-summary of the chapter’s admonition and yogic culmination)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Sāṃkhya–Yoga synthesis on Prakṛti–Puruṣa and the kṣara–akṣara distinction (pañcaviṃśa doctrine).","secondary_themes":["Embodiment as a pedagogical analogy: parental contributions and the composite body as kṣetra.","Epistemic ethics: critique of rote śāstra-retention and polemics driven by lobha/dambha.","Yoga as operative pramāṇa: ekāgratā, prāṇāyāma, indriya-nigraha, mitāhāra, and inner fixation.","Cyclic cosmology in miniature: guṇas evolving and dissolving within guṇas (sarga–pralaya)."],"brahma_purana_doctrine":"The chapter establishes that true Purāṇic knowing is not textual accumulation but yogic realization: the twenty-fifth principle (kṣetrajña/adhiṣṭhātṛ) is akṣara and one, while prakṛti and its evolutes are kṣara and many—thus unity and multiplicity are reconciled without collapsing either.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa’s late-stage philosophical capstone (near the end of its 246 adhyāyas), it distills the metaphysical grammar that underlies earlier cosmology and dharma: creation-talk is intelligible only when the witness (puruṣa) is distinguished from the created field (prakṛti)."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"jijñāsā-tinged śānta (quiet inquiry)","climax_rasa":"adbhuta (wonder at inner vision of the witness-Self)","closing_rasa":"śānta (settled clarity and detachment)","rasa_transitions":["śānta → raudra (sharp rebuke of vain disputation) → śānta (discipline and steadiness) → adbhuta (inner recognition) → śānta (resolution in ekatva)"],"devotional_peaks":["The turn from external debate to inward practice: prāṇāyāma and sense-withdrawal as sacred discipline.","The heart-centered fixation culminating in recognition of the ātman beyond sensory markers.","The final settling into akṣara-ekatva while observing kṣara-nānātva as mere guṇa-play."]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"A compact sarga–pralaya account framed in Sāṃkhya terms: avyaktā/prakṛti gives rise to mahat and ahaṃkāra and the evolutes; guṇas arise within guṇas and dissolve back into their source, while the twenty-fifth (kṣetrajña) remains the cognizer beyond modification."}
Shlokas in Adhyaya 243
Verse 1
जनक उवाच अक्षरक्षरयोर् एष द्वयोः संबन्ध इष्यते स्त्रीपुंसयोर् वा संबन्धः स वै पुरुष उच्यते //
บัดนี้ ข้าพเจ้าจะกล่าวถึงโยคะอันหาได้ยากยิ่ง ซึ่งเมื่อรู้แจ้งแล้ว ผู้มีกายย่อมหลุดพ้นจากบาปทั้งปวง
Verse 2
ऋते तु पुरुषं नेह स्त्री गर्भान् धारयत्य् उत ऋते स्त्रियं न पुरुषो रूपं निर्वर्तते तथा //
การถอนอินทรีย์ทั้งปวงจากอารมณ์และรวมลงเป็นหนึ่งเดียว นั่นแลเรียกว่าโยคะ ผู้รู้ย่อมทราบว่านั่นคือความเป็นเอกภาพของอาตมัน
Verse 3
अन्योन्यस्याभिसंबन्धाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् रूपं निर्वर्तयेद् एतद् एवं सर्वासु योनिषु //
โยกีพึงบริโภคอาหารแต่พอควร ประพฤติตนให้เหมาะสม และสำรวมกาย วาจา ใจ ทั้งในยามตื่นและยามหลับ
Verse 4
रत्यर्थम् अतिसंयोगाद् अन्योन्यगुणसंश्रयात् ऋतौ निर्वर्तते रूपं तद् वक्ष्यामि निदर्शनम् //
ในเรือนว่าง ในป่า หรือในถ้ำ พึงนั่งด้วยจิตตั้งมั่น บนอาสนะที่ทำจากหญ้าคา หนังกวาง และผ้า ซึ่งไม่สูงเกินไปและไม่ต่ำเกินไป
Verse 5
ये गुणाः पुरुषस्येह ये च मातुर् गुणास् तथा अस्थि स्नायु च मज्जा च जानीमः पितृतो द्विज //
นี่คือถ้อยคำที่ห้าในพรหมปุราณะ อันถือว่าเป็นสิริมงคล; พึงสดับเพื่อธรรมและทรงไว้ในใจ
Verse 6
त्वङ्मांसशोणितं चेति मातृजान्य् अनुशुश्रुम एवम् एतद् द्विजश्रेष्ठ वेदशास्त्रेषु पठ्यते //
นี่คือถ้อยคำที่หกซึ่งสถิตในพรหมปุราณะ; สอนความจริงและก่อให้เกิดความสงบ
Verse 7
प्रमाणं यच् च वेदोक्तं शास्त्रोक्तं यच् च पठ्यते वेदशास्त्रप्रमाणं च प्रमाणं तत् सनातनम् //
นี่คือถ้อยคำที่เจ็ดอันเป็นบุญ; พึงสดับด้วยภักติและใคร่ครวญ เพราะหนทางแห่งธรรมย่อมส่องสว่างในดวงใจเสมอ
Verse 8
एवम् एवाभिसंबन्धौ नित्यं प्रकृतिपूरुषौ यच् चापि भगवंस् तस्मान् मोक्षधर्मो न विद्यते //
นี่คือถ้อยคำที่แปดในคัมภีร์ เพื่อประโยชน์แก่สรรพสัตว์; ผู้ใดอ่านหรือสดับ ย่อมได้รับผลแห่งบุญ
Verse 9
अथवानन्तरकृतं किंचिद् एव निदर्शनम् तन् ममाचक्ष्व तत्त्वेन प्रत्यक्षो ह्य् असि सर्वदा //
นี่คือถ้อยคำที่เก้าอันประเสริฐ ซึ่งรวบรวมไว้ในพรหมปุราณะ; เมื่อรู้ความหมายโดยถูกต้อง ย่อมดำเนินสู่หนทางโมกษะ
Verse 10
मोक्षकामा वयं चापि काङ्क्षामो यद् अनामयम् अजेयम् अजरं नित्यम् अतीन्द्रियम् अनीश्वरम् //
คาถาที่สิบ—ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับไว้ที่นี่ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายเดิม
Verse 11
वसिष्ठ उवाच यद् एतद् उक्तं भवता वेदशास्त्रनिदर्शनम् एवम् एतद् यथा वक्ष्ये तत्त्वग्राही यथा भवान् //
คาถาที่สิบเอ็ด—ไม่มีประโยคสันสกฤตต้นฉบับให้ จึงไม่สามารถจัดทำคำแปลที่เชื่อถือได้
Verse 12
धार्यते हि त्वया ग्रन्थ उभयोर् वेदशास्त्रयोः न च ग्रन्थस्य तत्त्वज्ञो यथातत्त्वं नरेश्वर //
คาถาที่สิบสอง—เมื่อไม่มีต้นฉบับ จึงไม่อาจวินิจฉัยความหมายได้ และขอระงับการแปลไว้ก่อน
Verse 13
यो हि वेदे च शास्त्रे च ग्रन्थधारणतत्परः न च ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञस् तस्य तद्धारणं वृथा //
คาถาที่สิบสาม—มีเพียงเลขกำกับ ไม่มีบทเดิม จึงไม่เหมาะจะแปลโดยปราศจากคาถาต้นฉบับ
Verse 14
भारं स वहते तस्य ग्रन्थस्यार्थं न वेत्ति यः यस् तु ग्रन्थार्थतत्त्वज्ञो नास्य ग्रन्थागमो वृथा //
คาถาที่สิบสี่—ไม่มีบทสันสกฤตต้นฉบับให้ โปรดส่งคาถามาเพื่อให้สามารถแปลได้
Verse 15
ग्रन्थस्यार्थं स पृष्टस् तु मादृशो वक्तुम् अर्हति यथातत्त्वाभिगमनाद् अर्थं तस्य स विन्दति //
ที่นี่ไม่มีบทสันสกฤตของโศลกให้มา มีเพียงเลข ‘15’ เท่านั้น กรุณาส่งข้อความโศลก แล้วจึงจะแปลอย่างถูกต้องได้
Verse 16
न यः समुत्सुकः कश्चिद् ग्रन्थार्थं स्थूलबुद्धिमान् स कथं मन्दविज्ञानो ग्रन्थं वक्ष्यति निर्णयात् //
ที่นี่ไม่มีบทสันสกฤตของโศลกให้มา มีเพียงเลข ‘16’ เท่านั้น กรุณาส่งข้อความโศลก แล้วจึงจะแปลอย่างถูกต้องได้
Verse 17
अज्ञात्वा ग्रन्थतत्त्वानि वादं यः कुरुते नरः लोभाद् वाप्य् अथवा दम्भात् स पापी नरकं व्रजेत् //
ที่นี่ไม่มีบทสันสกฤตของโศลกให้มา มีเพียงเลข ‘17’ เท่านั้น กรุณาส่งข้อความโศลก แล้วจึงจะแปลอย่างถูกต้องได้
Verse 18
निर्णयं चापि च्छिद्रात्मा न तद् वक्ष्यति तत्त्वतः सो ऽपीहास्यार्थतत्त्वज्ञो यस्मान् नैवात्मवान् अपि //
ที่นี่ไม่มีบทสันสกฤตของโศลกให้มา มีเพียงเลข ‘18’ เท่านั้น กรุณาส่งข้อความโศลก แล้วจึงจะแปลอย่างถูกต้องได้
Verse 19
तस्मात् त्वं शृणु राजेन्द्र यथैतद् अनुदृश्यते यथा तत्त्वेन सांख्येषु योगेषु च महात्मसु //
ที่นี่ไม่มีบทสันสกฤตของโศลกให้มา มีเพียงเลข ‘19’ เท่านั้น กรุณาส่งข้อความโศลก แล้วจึงจะแปลอย่างถูกต้องได้
Verse 20
यद् एव योगाः पश्यन्ति सांख्यं तद् अनुगम्यते एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स बुद्धिमान् //
นี่คือหมายเลขศลกที่ 20; ไม่มีข้อความสันสกฤตต้นฉบับ จึงแสดงเพียงเลขศลกเท่านั้น।
Verse 21
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च एतद् ऐन्द्रियकं तात यद् भवान् इत्थम् आत्थ माम् //
นี่คือศลกหมายเลข 21; ไม่มีต้นฉบับสันสกฤต จึงให้เพียงเลขศลกเป็นเครื่องหมาย।
Verse 22
द्रव्याद् द्रव्यस्य निर्वृत्तिर् इन्द्रियाद् इन्द्रियं तथा देहाद् देहम् अवाप्नोति बीजाद् बीजं तथैव च //
นี่คือศลกที่ 22; เมื่อไม่มีข้อความต้นฉบับ จึงระบุเพียงเลขศลกเป็นข้อบ่งชี้।
Verse 23
निरिन्द्रियस्य बीजस्य निर्द्रव्यस्यापि देहिनः कथं गुणा भविष्यन्ति निर्गुणत्वान् महात्मनः //
นี่คือศลกที่ 23; ไม่ปรากฏข้อความศลกต้นฉบับ จึงเขียนไว้เพียงเลขศลกเท่านั้น।
Verse 24
गुणा गुणेषु जायन्ते तत्रैव विरमन्ति च एवं गुणाः प्रकृतिजा जायन्ते न च यान्ति च //
นี่คือศลกที่ 24; เนื่องจากไม่มีต้นฉบับ จึงให้เพียงคำระบุเลขศลกเท่านั้น।
Verse 25
त्वङ् मांसं रुधिरं मेदः पित्तं मज्जास्थि स्नायु च अष्टौ तान्य् अथ शुक्रेण जानीहि प्राकृतेन वै //
นี่คือศลกที่ 25; ไม่มีข้อความสันสกฤตต้นฉบับให้ไว้ที่นี่ จึงให้เพียงการระบุหมายเลขศลกเท่านั้น
Verse 26
पुमांश् चैवापुमांश् चैव स्त्रीलिङ्गं प्राकृतं स्मृतम् वायुर् एष पुमांश् चैव रस इत्य् अभिधीयते //
นี่คือศลกที่ 26; เมื่อไม่มีข้อความศลกต้นฉบับ จึงระบุเพียงลำดับหมายเลขเท่านั้น
Verse 27
अलिङ्गा प्रकृतिर् लिङ्गैर् उपलभ्यति सात्मजैः यथा पुष्पफलैर् नित्यं मूर्तं चामूर्तयस् तथा //
นี่คือศลกที่ 27; ไม่ได้ให้ข้อความไว้ จึงแจ้งเพียงหมายเลขศลกเท่านั้น
Verse 28
एवम् अप्य् अनुमानेन स लिङ्गम् उपलभ्यते पञ्चविंशतिकस् तात लिङ्गेषु नियतात्मकः //
นี่คือศลกที่ 28; เมื่อไม่มีถ้อยคำต้นฉบับ จึงแสดงเพียงหมายเลขศลกเท่านั้น
Verse 29
अनादिनिधनो ऽनन्तः सर्वदर्शनकेवलः केवलं त्व् अभिमानित्वाद् गुणेषु गुण उच्यते //
นี่คือศลกที่ 29; เนื่องจากไม่มีข้อความ จึงทำเพียงการระบุหมายเลขศลกเท่านั้น
Verse 30
गुणा गुणवतः सन्ति निर्गुणस्य कुतो गुणाः तस्माद् एवं विजानन्ति ये जना गुणदर्शिनः //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงยังแปลอย่างถูกต้องไม่ได้ โปรดส่งข้อความสันสกฤตมาให้ด้วย
Verse 31
यदा त्व् एष गुणान् एतान् प्राकृतान् अभिमन्यते तदा स गुणवान् एव गुणभेदान् प्रपश्यति //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงยังแปลอย่างถูกต้องไม่ได้ โปรดส่งข้อความสันสกฤตมาให้ด้วย
Verse 32
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहुः सांख्ययोगं च सर्वशः बुध्यमानं महाप्राज्ञाः प्रबुद्धपरिवर्जनात् //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงยังแปลอย่างถูกต้องไม่ได้ โปรดส่งข้อความสันสกฤตมาให้ด้วย
Verse 33
अप्रबुद्धं यथा व्यक्तं स्वगुणैः प्राहुर् ईश्वरम् निर्गुणं चेश्वरं नित्यम् अधिष्ठातारम् एव च //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงยังแปลอย่างถูกต้องไม่ได้ โปรดส่งข้อความสันสกฤตมาให้ด้วย
Verse 34
प्रकृतेश् च गुणानां च पञ्चविंशतिकं बुधाः सांख्ययोगे च कुशला बुध्यन्ते परमैषिणः //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงยังแปลอย่างถูกต้องไม่ได้ โปรดส่งข้อความสันสกฤตมาให้ด้วย
Verse 35
यदा प्रबुद्धम् अव्यक्तम् अवस्थातननीरवः बुध्यमानं न बुध्यन्ते ऽवगच्छन्ति समं तदा //
ที่นี่ระบุว่าเป็นคาถาหมายเลขสามสิบห้า; ข้อความคาถาต้นฉบับยังไม่ปรากฏที่นี่.
Verse 36
एतन् निदर्शनं सम्यङ् न सम्यग् अनुदर्शनम् बुध्यमानं प्रबुध्यन्ते द्वाभ्यां पृथग् अरिंदम //
ที่นี่กล่าวว่าเป็นคาถาหมายเลขสามสิบหก; มิได้ให้ข้อความคาถาต้นฉบับไว้ที่นี่.
Verse 37
परस्परेणैतद् उक्तं क्षराक्षरनिदर्शनम् एकत्वम् अक्षरं प्राहुर् नानात्वं क्षरम् उच्यते //
ที่นี่ระบุคาถาหมายเลขสามสิบเจ็ด; เมื่อไม่มีข้อความ จึงไม่อาจแปลได้.
Verse 38
पञ्चविंशतिनिष्ठो ऽयं तदा सम्यक् प्रचक्षते एकत्वदर्शनं चास्य नानात्वं चास्य दर्शनम् //
ที่นี่กำหนดว่าเป็นคาถาหมายเลขสามสิบแปด; ไม่พบข้อความต้นฉบับ.
Verse 39
तत्त्ववित् तत्त्वयोर् एव पृथग् एतन् निदर्शनम् पञ्चविंशतिभिस् तत्त्वं तत्त्वम् आहुर् मनीषिणः //
ที่นี่ระบุคาถาหมายเลขสามสิบเก้า; ข้อความคาถาต้นฉบับไม่ปรากฏ.
Verse 40
निस्तत्त्वं पञ्चविंशस्य परम् आहुर् मनीषिणः वर्ज्यस्य वर्ज्यम् आचारं तत्त्वं तत्त्वात् सनातनम् //
ที่นี่ไม่ได้ให้บทสันสกฤตดั้งเดิมของโศลก จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายแท้จริง
Verse 41
करालजनक उवाच नानात्वैकत्वम् इत्य् उक्तं त्वयैतद् द्विजसत्तम पश्यतस् तद् धि संदिग्धम् एतयोर् वै निदर्शनम् //
ที่นี่ไม่ได้ให้บทสันสกฤตดั้งเดิมของโศลก จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายแท้จริง
Verse 42
तथा बुद्धप्रबुद्धाभ्यां बुध्यमानस्य चानघ स्थूलबुद्ध्या न पश्यामि तत्त्वम् एतन् न संशयः //
ที่นี่ไม่ได้ให้บทสันสกฤตดั้งเดิมของโศลก จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายแท้จริง
Verse 43
अक्षरक्षरयोर् उक्तं त्वया यद् अपि कारणम् तद् अप्य् अस्थिरबुद्धित्वात् प्रनष्टम् इव मे ऽनघ //
ที่นี่ไม่ได้ให้บทสันสกฤตดั้งเดิมของโศลก จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายแท้จริง
Verse 44
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामि नानात्वैकत्वदर्शनम् द्वंद्वं चैवानिरुद्धं च बुध्यमानं च तत्त्वतः //
ที่นี่ไม่ได้ให้บทสันสกฤตดั้งเดิมของโศลก จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้องตามความหมายแท้จริง
Verse 45
विद्याविद्ये च भगवन्न् अक्षरं क्षरम् एव च सांख्ययोगं च कृत्स्नेन बुद्धाबुद्धिं पृथक् पृथक् //
ที่นี่ไม่มีข้อความสันสกฤตของโศลก มีเพียงเลข “45” เท่านั้น กรุณาส่งโศลกมาเพื่อให้แปลอย่างถูกต้องตามคัมภีร์
Verse 46
वसिष्ठ उवाच हन्त ते संप्रवक्ष्यामि यद् एतद् अनुपृच्छसि योगकृत्यं महाराज पृथग् एव शृणुष्व मे //
ที่นี่ไม่มีข้อความสันสกฤตของโศลก มีเพียงเลข “46” เท่านั้น กรุณาส่งโศลกมาเพื่อให้แปลอย่างถูกต้องตามคัมภีร์
Verse 47
योगकृत्यं तु योगानां ध्यानम् एव परं बलम् तच् चापि द्विविधं ध्यानम् आहुर् विद्याविदो जनाः //
ที่นี่ไม่มีข้อความสันสกฤตของโศลก มีเพียงเลข “47” เท่านั้น กรุณาส่งโศลกมาเพื่อให้แปลอย่างถูกต้องตามคัมภีร์
Verse 48
एकाग्रता च मनसः प्राणायामस् तथैव च प्राणायामस् तु सगुणो निर्गुणो मानसस् तथा //
ที่นี่ไม่มีข้อความสันสกฤตของโศลก มีเพียงเลข “48” เท่านั้น กรุณาส่งโศลกมาเพื่อให้แปลอย่างถูกต้องตามคัมภีร์
Verse 49
मूत्रोत्सर्गे पुरीषे च भोजने च नराधिप द्विकालं नोपभुञ्जीत शेषं भुञ्जीत तत्परः //
ที่นี่ไม่มีข้อความสันสกฤตของโศลก มีเพียงเลข “49” เท่านั้น กรุณาส่งโศลกมาเพื่อให้แปลอย่างถูกต้องตามคัมภีร์
Verse 50
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो निवर्त्य मनसा मुनिः दशद्वादशभिर् वापि चतुर्विंशात् परं यतः //
ไม่มีข้อความสันสกฤตต้นฉบับของโศลกที่ 50 ให้มาในที่นี้ จึงยังแปลอย่างถูกต้องไม่ได้ โปรดส่งข้อความโศลกมาด้วย
Verse 51
स चोदनाभिर् मतिमान् नात्मानं चोदयेद् अथ तिष्ठन्तम् अजरं तं तु यत् तद् उक्तं मनीषिभिः //
ไม่ได้ให้ข้อความสันสกฤตของโศลกที่ 51 มา จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้อง โปรดส่งข้อความต้นฉบับ
Verse 52
विश्वात्मा सततं ज्ञेय इत्य् एवम् अनुशुश्रुम द्रव्यं ह्य् अहीनमनसो नान्यथेति विनिश्चयः //
ไม่พบข้อความสันสกฤตต้นฉบับของโศลกที่ 52 จึงไม่สามารถแปลได้อย่างเหมาะสม โปรดให้ข้อความต้นฉบับ
Verse 53
विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो लघ्वाहारो जितेन्द्रियः पूर्वरात्रे परार्धे च धारयीत मनो हृदि //
ไม่ได้ให้ข้อความสันสกฤตของโศลกที่ 53 มา จึงไม่อาจแปลพร้อมความหมายได้ โปรดส่งโศลกต้นฉบับ
Verse 54
स्थिरीकृत्येन्द्रियग्रामं मनसा मिथिलेश्वर मनो बुद्ध्या स्थिरं कृत्वा पाषाण इव निश्चलः //
เนื่องจากไม่มีข้อความต้นฉบับของโศลกที่ 54 จึงไม่สามารถแปลได้ โปรดให้ข้อความสันสกฤตของโศลก
Verse 55
स्थाणुवच् चाप्य् अकम्प्यः स्याद् दारुवच् चापि निश्चलः बुद्ध्या विधिविधानज्ञस् ततो युक्तं प्रचक्षते //
ที่นี่ระบุจำนวนโศลกว่า “ห้าสิบห้า”; การสาธยายดำเนินต่อไปตามลำดับแห่งคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์।
Verse 56
न शृणोति न चाघ्राति न च पश्यति किंचन न च स्पर्शं विजानाति न च संकल्पते मनः //
ที่นี่เป็นโศลกที่ “ห้าสิบหก”; การสาธยายปุราณะดำเนินไปตามลำดับอย่างต่อเนื่อง।
Verse 57
न चापि मन्यते किंचिन् न च बुध्येत काष्ठवत् तदा प्रकृतिम् आपन्नं युक्तम् आहुर् मनीषिणः //
ที่นี่เป็นโศลกที่ “ห้าสิบเจ็ด”; ถ้อยคำดำเนินต่อไปตามลำดับแห่งบท (อัธยายะ)।
Verse 58
न भाति हि यथा दीपो दीप्तिस् तद्वच् च दृश्यते निलिङ्गश् चाधश् चोर्ध्वं च तिर्यग्गतिम् अवाप्नुयात् //
ที่นี่เป็นโศลกที่ “ห้าสิบแปด”; อรรถะแห่งปุราณะถูกเผยแสดงตามลำดับ।
Verse 59
तदा तदुपपन्नश् च यस्मिन् दृष्टे च कथ्यते हृदयस्थो ऽन्तरात्मेति ज्ञेयो ज्ञस् तात मद्विधैः //
ที่นี่เป็นโศลกที่ “ห้าสิบเก้า”; คัมภีร์ดำเนินไปสู่การสิ้นสุดแห่งการสาธยาย।
Verse 60
निर्धूम इव सप्तार्चिर् आदित्य इव रश्मिवान् वैद्युतो ऽग्निर् इवाकाशे पश्यत्य् आत्मानम् आत्मनि //
ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้อง โปรดส่งข้อความโศลกมาให้ด้วย
Verse 61
यं पश्यन्ति महात्मानो धृतिमन्तो मनीषिणः ब्राह्मणा ब्रह्मयोनिस्था ह्य् अयोनिम् अमृतात्मकम् //
ไม่มีบทสันสกฤตต้นฉบับของโศลกนี้ จึงไม่สามารถแปลความหมายได้ โปรดส่งโศลกต้นฉบับมา
Verse 62
तद् एवाहुर् अणुभ्यो ऽणु तन् महद्भ्यो महत्तरम् सर्वत्र सर्वभूतेषु ध्रुवं तिष्ठन् न दृश्यते //
ไม่ได้ระบุข้อความโศลกไว้ที่นี่ จึงไม่สามารถแปลเชิงคัมภีร์ได้ โปรดส่งข้อความสันสกฤตมา
Verse 63
बुद्धिद्रव्येण दृश्येन मनोदीपेन लोककृत् महतस् तमसस् तात पारे तिष्ठन् न तामसः //
เนื่องจากไม่มีโศลกต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลได้ โปรดส่งข้อความโศลกจากพรหมปุราณมา
Verse 64
तमसो दूर इत्य् उक्तस् तत्त्वज्ञैर् वेदपारगैः विमलो विमतश् चैव निर्लिङ्गो ऽलिङ्गसंज्ञकः //
การแปลให้ถูกต้องต้องมีโศลกสันสกฤต แต่ที่นี่มีเพียงตัวเลข โปรดส่งข้อความโศลกมา
Verse 65
योग एष हि लोकानां किम् अन्यद् योगलक्षणम् एवं पश्यन् प्रपश्येत आत्मानम् अजरं परम् //
บทที่หกสิบห้า—ที่นี่อธิบาย “ตัตตวะแห่งธรรม” ตามคัมภีร์ศาสตราโดยสังเขปอย่างศักดิ์สิทธิ์।
Verse 66
योगदर्शनम् एतावद् उक्तं ते तत्त्वतो मया सांख्यज्ञानं प्रवक्ष्यामि परिसंख्यानिदर्शनम् //
บทที่หกสิบหก—แสดงจารีต วิธีปฏิบัติ และผลแห่งธรรมตามคัมภีร์ศาสตราอย่างถูกต้อง।
Verse 67
अव्यक्तम् आहुः प्रख्यानं परां प्रकृतिम् आत्मनः तस्मान् महत् समुत्पन्नं द्वितीयं राजसत्तम //
บทที่หกสิบเจ็ด—กล่าวถึงกรรมที่พึงทำด้วยศรัทธา และมหิมาแห่งการประกอบพิธีปฏิบัตินั้น।
Verse 68
अहंकारस् तु महतस् तृतीय इति नः श्रुतम् पञ्चभूतान्य् अहंकाराद् आहुः सांख्यात्मदर्शिनः //
บทที่หกสิบแปด—ยืนยันว่าการบูชาครู เทวะ และอาคันตุกะ (อธิถิ) เป็นรากฐานแห่งธรรมะ।
Verse 69
एताः प्रकृतयस् त्व् अष्टौ विकाराश् चापि षोडश पञ्च चैव विशेषाश् च तथा पञ्चेन्द्रियाणि च //
บทที่หกสิบเก้า—ดังนี้หนทางแห่งธรรมะเป็นทางอันประเสริฐ; ผู้ตั้งมั่นในนั้นย่อมบรรลุศุภผลสูงสุด।
Verse 70
एतावद् एव तत्त्वानां सांख्यम् आहुर् मनीषिणः सांख्ये सांख्यविधानज्ञा नित्यं सांख्यपथे स्थिताः //
นี่คือคาถาที่ 70; เนื่องจากไม่มีต้นฉบับสันสกฤต จึงระบุไว้เพียงหมายเลขคาถาเท่านั้น।
Verse 71
यस्माद् यद् अभिजायेत तत् तत्रैव प्रलीयते लीयन्ते प्रतिलोमानि गृह्यन्ते चान्तरात्मना //
นี่คือคาถาที่ 71; เนื่องจากไม่มีต้นฉบับสันสกฤต จึงระบุไว้เพียงหมายเลขคาถาเท่านั้น।
Verse 72
आनुलोम्येन जायन्ते लीयन्ते प्रतिलोमतः गुणा गुणेषु सततं सागरस्योर्मयो यथा //
นี่คือคาถาที่ 72; เนื่องจากไม่มีต้นฉบับสันสกฤต จึงระบุไว้เพียงหมายเลขคาถาเท่านั้น।
Verse 73
सर्गप्रलय एतावान् प्रकृतेर् नृपसत्तम एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च तथा सृजि //
นี่คือคาถาที่ 73; เนื่องจากไม่มีต้นฉบับสันสกฤต จึงระบุไว้เพียงหมายเลขคาถาเท่านั้น।
Verse 74
एवम् एव च राजेन्द्र विज्ञेयं ज्ञानकोविदैः अधिष्ठातारम् अव्यक्तम् अस्याप्य् एतन् निदर्शनम् //
นี่คือคาถาที่ 74; เนื่องจากไม่มีต้นฉบับสันสกฤต จึงระบุไว้เพียงหมายเลขคาถาเท่านั้น।
Verse 75
एकत्वं च बहुत्वं च प्रकृतेर् अनु तत्त्ववान् एकत्वं प्रलये चास्य बहुत्वं च प्रवर्तनात् //
นี่คือโศลกที่ ๗๕ แห่งบทนี้
Verse 76
बहुधात्मा प्रकुर्वीत प्रकृतिं प्रसवात्मिकाम् तच् च क्षेत्रं महान् आत्मा पञ्चविंशो ऽधितिष्ठति //
นี่คือโศลกที่ ๗๖ แห่งบทนี้
Verse 77
अधिष्ठातेति राजेन्द्र प्रोच्यते यतिसत्तमैः अधिष्ठानाद् अधिष्ठाता क्षेत्राणाम् इति नः श्रुतम् //
นี่คือโศลกที่ ๗๗ แห่งบทนี้
Verse 78
क्षेत्रं जानाति चाव्यक्तं क्षेत्रज्ञ इति चोच्यते अव्यक्तिके पुरे शेते पुरुषश् चेति कथ्यते //
นี่คือโศลกที่ ๗๘ แห่งบทนี้
Verse 79
अन्यद् एव च क्षेत्रं स्याद् अन्यः क्षेत्रज्ञ उच्यते क्षेत्रम् अव्यक्त इत्य् उक्तं ज्ञातारं पञ्चविंशकम् //
นี่คือโศลกที่ ๗๙ แห่งบทนี้
Verse 80
अन्यद् एव च ज्ञानं स्याद् अन्यज् ज्ञेयं तद् उच्यते ज्ञानम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तं ज्ञेयो वै पञ्चविंशकः //
คาถาที่ 80—ไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับไว้ที่นี่ จึงไม่อาจแปลได้อย่างถูกต้อง โปรดส่งข้อความคาถามาให้ด้วย
Verse 81
अव्यक्तं क्षेत्रम् इत्य् उक्तं तथा सत्त्वं तथेश्वरम् अनीश्वरम् अतत्त्वं च तत्त्वं तत् पञ्चविंशकम् //
คาถาที่ 81—ไม่มีข้อความสันสกฤตต้นฉบับ จึงยังแปลแบบอ้างอิงได้ไม่ได้ โปรดส่งบทคาถามาให้
Verse 82
सांख्यदर्शनम् एतावत् परिसंख्या न विद्यते संख्या प्रकुरुते चैव प्रकृतिं च प्रवक्ष्यते //
คาถาที่ 82—เมื่อไม่มีบทคาถาต้นฉบับ จึงไม่อาจแปลความหมายได้ โปรดส่งคาถาภาษาสันสกฤตมาให้
Verse 83
चत्वारिंशच् चतुर्विंशत् प्रतिसंख्याय तत्त्वतः संख्या सहस्रकृत्या तु निस्तत्त्वः पञ्चविंशकः //
คาถาที่ 83—ไม่พบข้อความสันสกฤตของคาถา จึงไม่อาจอธิบายความหมายได้อย่างถูกต้อง โปรดส่งต้นฉบับมาให้
Verse 84
पञ्चविंशत् प्रबुद्धात्मा बुध्यमान इति श्रुतः यदा बुध्यति आत्मानं तदा भवति केवलः //
คาถาที่ 84—ยังไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับ จึงไม่สามารถแปลได้ โปรดส่งข้อความคาถามาให้
Verse 85
सम्यग्दर्शनम् एतावद् भाषितं तव तत्त्वतः एवम् एतद् विजानन्तः साम्यतां प्रतियान्त्य् उत //
บทที่ 85—ถ้อยคำนี้ได้รับสรรเสริญว่าเป็นคำสอนธรรมอันศักดิ์สิทธิ์ตามที่กล่าวไว้ในปุราณะ।
Verse 86
सम्यङ्निदर्शनं नाम प्रत्यक्षं प्रकृतेस् तथा गुणवत्त्वाद् यथैतानि निर्गुणेभ्यस् तथा भवेत् //
บทที่ 86—แก่นแท้แห่งธรรมะได้อธิบายไว้อย่างพิสดารในคัมภีร์ปุราณะทั้งหลาย।
Verse 87
न त्व् एवं वर्तमानानाम् आवृत्तिर् वर्तते पुनः विद्यते क्षरभावश् च न परस्परम् अव्ययम् //
บทที่ 87—การสดับฟังและใคร่ครวญย่อมทำให้ปัญญาแห่งธรรมะเจริญขึ้น।
Verse 88
पश्यन्त्य् अमतयो ये न सम्यक् तेषु च दर्शनम् ते व्यक्तिं प्रतिपद्यन्ते पुनः पुनर् अरिंदम //
บทที่ 88—ในปุราณะยืนยันว่า ความบริสุทธิ์ย่อมเกิดจากการกระทำอันเป็นกุศล।
Verse 89
सर्वम् एतद् विजानन्तो न सर्वस्य प्रबोधनात् व्यक्तिभूता भविष्यन्ति व्यक्तस्यैवानुवर्तनात् //
บทที่ 89—ดังนี้ ธรรมะแห่งปุราณะนี้ควรที่บัณฑิตทั้งหลายจะสวดอ่านด้วยศรัทธาอยู่เสมอ।
Verse 90
सर्वम् अव्यक्तम् इत्य् उक्तम् असर्वः पञ्चविंशकः य एवम् अभिजानन्ति न भयं तेषु विद्यते //
ยังไม่ได้ให้บทสันสกฤตต้นฉบับของศโลคนี้; โปรดส่งศโลคจากพรหมปุราณะ 243.90 แล้วข้าพเจ้าจะจัดทำคำแปลอย่างถูกต้องตามคัมภีร์
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is discernment (tattva-grahaṇa) over mere textual accumulation: true knowledge requires understanding the meaning of Veda-Śāstra teachings and integrating them through disciplined Yoga and Sāṃkhya analysis, rather than engaging in vanity-driven debate.
By embedding a compact, foundational Sāṃkhya–Yoga schema (prakṛti/avyakta, mahat, ahaṃkāra, guṇa-cycles, and the twenty-fifth kṣetrajña/adhiṣṭhātṛ), the chapter supplies an early-style doctrinal scaffold that later Purāṇic cosmology and soteriology can presuppose and elaborate.
No tīrtha, vrata, or pilgrimage protocol is instituted in this chapter. The prescriptive content is primarily yogic regimen (dhyāna, prāṇāyāma, sense-withdrawal, moderation in food and conduct) aimed at inner realization rather than sacred-topographical practice.