Previous Verse
Next Verse

Shloka 53

Parīkṣit’s Inquiry into Vṛtrāsura’s Bhakti and the Beginning of Citraketu’s Trial

स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥

stana-dvayaṁ kuṅkuma-paṅka-maṇḍitaṁ niṣiñcatī sāñjana-bāṣpa-bindubhiḥ vikīrya keśān vigalat-srajaḥ sutaṁ śuśoca citraṁ kurarīva susvaram

พวงมาลัยดอกไม้ที่ประดับพระเศียรของพระราชินีร่วงหล่น และพระเกศาของพระนางก็ยุ่งเหยิง น้ำตาที่รินไหลละลายเครื่องสำอางรอบดวงตาและทำให้พระอุระที่ปกคลุมด้วยผงกุंकุมเปียกชุ่ม ขณะที่พระนางคร่ำครวญถึงการสูญเสียพระราชโอรส เสียงร้องไห้อันดังของพระนางคล้ายกับเสียงอันไพเราะของนกคุรารี

stana-dvayamthe two breasts
stana-dvayam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootstana (प्रातिपदिक) + dvi (संख्या-प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular; dvigu: ‘pair of breasts’
kuṅkuma-paṅka-maṇḍitamadorned with saffron paste
kuṅkuma-paṅka-maṇḍitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkuṅkuma (प्रातिपदिक) + paṅka (प्रातिपदिक) + maṇḍita (कृदन्त) < maṇḍ (धातु)
FormNeuter, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular; qualifying stana-dvayam: ‘adorned with saffron-mud/paste’
niṣiñcatīsprinkling
niṣiñcatī:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootni-sic (धातु)
FormPresent active participle (शतृ), Feminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; ‘sprinkling’
sa-añjana-bāṣpa-bindubhiḥwith collyrium-mixed tear-drops
sa-añjana-bāṣpa-bindubhiḥ:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootsa (सह) + añjana (प्रातिपदिक) + bāṣpa (प्रातिपदिक) + bindu (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Instrumental (3rd/तृतीया), Plural; ‘with tear-drops mixed with collyrium’
vikīryahaving scattered
vikīrya:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootvi-kṝ (धातु)
FormAbsolutive/Gerund (क्त्वान्त), having scattered
keśānhair (locks)
keśān:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootkeśa (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative (2nd/द्वितीया), Plural
vigalat-srajaḥwhose garland was slipping off
vigalat-srajaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootvi-galat (कृदन्त) < gal (धातु) + sraj (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; bahuvrīhi: ‘she whose garland is slipping/falling’
sutamson
sutam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootsuta (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular
śuśocagrieved, lamented
śuśoca:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootśuc (धातु)
FormPerfect (लिट्), 3rd person (प्रथमपुरुष), Singular; parasmaipada
citramstrangely / wondrously
citram:
Viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootcitra (प्रातिपदिक)
FormAdverbial accusative (क्रियाविशेषण-रूपे द्वितीया)
kurarī-ivalike a kurarī-bird
kurarī-iva:
Upamāna (उपमान)
TypeIndeclinable
Rootkurarī (प्रातिपदिक) + iva (अव्यय)
FormSimile particle iva (उपमा-अव्यय) with noun; kurarī feminine nominative singular used for comparison
su-svaramin a very sweet (piercing) tone
su-svaram:
Viśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootsu (उपसर्ग/अव्यय) + svara (प्रातिपदिक)
FormAdverb (क्रियाविशेषण) avyayībhāva: ‘with a very sweet voice’
K
Kṛtadyuti (the Queen of Citraketu)
C
Citraketu
T
the prince (Citraketu’s son)

FAQs

This verse depicts the queen’s intense, bodily visible sorrow—showing how material attachment naturally produces overwhelming grief when separation comes.

The kurarī is known for a piercing, plaintive cry; the comparison highlights the queen’s sweet yet heartbreaking lamentation as she mourns her son.

It reminds a reader that grief is a natural outcome of deep attachment; Bhagavatam uses such scenes to turn the mind toward detachment and refuge in bhakti as the lasting support.