Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 23
Bharata Mahārāja’s Attachment to a Deer and His Fall from Yoga
किं वा अरे आचरितं तपस्तपस्विन्यानया यदियमवनि: सविनयकृष्णसारतनयतनुतरसुभगशिवतमाखरखुरपदपङ्क्तिभिर्द्रविणविधुरातुरस्य कृपणस्य मम द्रविणपदवीं सूचयन्त्यात्मानं च सर्वत: कृतकौतुकं द्विजानां स्वर्गापवर्गकामानां देवयजनं करोति ॥ २३ ॥
kiṁ vā are ācaritaṁ tapas tapasvinyānayā yad iyam avaniḥ savinaya-kṛṣṇa-sāra-tanaya-tanutara-subhaga-śivatamākhara-khura-pada-paṅktibhir draviṇa-vidhurāturasya kṛpaṇasya mama draviṇa-padavīṁ sūcayanty ātmānaṁ ca sarvataḥ kṛta-kautukaṁ dvijānāṁ svargāpavarga-kāmānāṁ deva-yajanaṁ karoti.
เมื่อกล่าวราวคนเสียสติแล้ว พระมหาราชภรตะลุกขึ้นออกไปข้างนอก เห็นรอยกีบกวางบนพื้นดินก็สรรเสริญด้วยความรักว่า “โอ้ ภรตะผู้เคราะห์ร้าย ตบะของเราช่างน้อยนิด เมื่อเทียบกับตบะอันแรงกล้าของแผ่นดินนี้ เพราะแผ่นดินได้บำเพ็ญตบะ จึงมีรอยกีบของลูกกวางกฤษณสาระที่เล็ก งดงาม เป็นมงคลยิ่ง และอ่อนนุ่ม ประทับอยู่เป็นแนว รอยเหล่านี้ชี้ทางให้เราผู้ยากไร้เพราะพรากจากกวาง รู้ว่ามันผ่านป่าไปทางใดและจะได้ ‘ทรัพย์’ ที่สูญกลับคืนอย่างไร ด้วยรอยนี้ แผ่นดินจึงเป็นสถานที่เหมาะแก่พราหมณ์ผู้ปรารถนาสวรรค์หรือโมกษะในการประกอบยัญบูชาแด่เทพ”
It is said that when a person becomes overly involved in loving affairs, he forgets himself as well as others, and he forgets how to act and how to speak. It is said that once when a man’s son was blind since birth, the father, out of staunch affection for the child, named him Padmalocana, or “lotus-eyed.” This is the situation arising from blind love. Bharata Mahārāja gradually fell into this condition due to his material love for the deer. It is said in the smṛti-śāstra:
FAQs
This verse shows Bharata’s mind turning toward the deer, admiring it and projecting meaning onto its footprints—illustrating how fascination and attachment can distract even an advanced practitioner from steady devotion.
Overcome by affection and wonder, Bharata imagines the doe must have performed tapas to gain such auspiciousness, revealing how attachment can make one romanticize worldly objects and relationships.
It cautions seekers to notice when admiration turns into dependency; maintaining disciplined remembrance of the Lord and balanced compassion prevents emotional fixation from derailing one’s sādhana.