Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 5
Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas
Bhāgavata Jyotiṣa Framework
अथ स एष आत्मा लोकानां द्यावापृथिव्योरन्तरेण नभोवलयस्य कालचक्रगतो द्वादश मासान् भुङ्क्ते राशिसंज्ञान् संवत्सरावयवान्मास: पक्षद्वयं दिवा नक्तं चेति सपादर्क्षद्वयमुपदिशन्ति यावता षष्ठमंशं भुञ्जीत स वै ऋतुरित्युपदिश्यते संवत्सरावयव: ॥ ५ ॥
atha sa eṣa ātmā lokānāṁ dyāv-āpṛthivyor antareṇa nabho-valayasya kālacakra-gato dvādaśa māsān bhuṅkte rāśi-saṁjñān saṁvatsarāvayavān māsaḥ pakṣa-dvayaṁ divā naktaṁ ceti sapādarkṣa-dvayam upadiśanti yāvatā ṣaṣṭham aṁśaṁ bhuñjīta sa vai ṛtur ity upadiśyate saṁvatsarāvayavaḥ.
พระสุริยเทพ—คือพระนารายณ์/วิษณุ ผู้เป็นอาตมันแห่งโลกทั้งปวง—สถิตในห้วงอากาศระหว่างสวรรค์กับแผ่นดิน และเคลื่อนไปบนกงล้อแห่งกาลเวลา ผ่านสิบสองเดือน เมื่อสัมพันธ์กับราศีทั้งสิบสองจึงทรงรับนามสิบสองประการ รวมสิบสองเดือนเรียกว่า “สํวัตสร” คือหนึ่งปี ตามจันทรคติ ข้างขึ้นและข้างแรมสองปักษ์เป็นหนึ่งเดือน; สำหรับโลกบรรพชน (ปิตฤโลก) ช่วงนั้นคือหนึ่งวันหนึ่งคืน ตามคติฤกษ์ หนึ่งเดือนเท่ากับสองและหนึ่งในสี่กลุ่มดาว เมื่อพระอาทิตย์เดินทางครบสองเดือน ก็เป็นหนึ่งในหกส่วนของปี เรียกว่า “ฤดู”; ดังนั้นฤดูกาลทั้งหลายจึงเป็นส่วนแห่งกายของปี
FAQs
This verse explains that within the celestial sphere the luminary/time-marker moves through divisions of time—months, fortnights, day and night—showing how the cosmos is structured by the wheel of time.
Śukadeva Gosvāmī is instructing Mahārāja Parīkṣit about cosmic time divisions—months named by rāśis, months made of pakṣas and days/nights, and seasons as one-sixth of the year.
It encourages seeing time as sacred and ordered—using daily, fortnightly, and seasonal cycles for disciplined sādhana, gratitude, and remembrance of the Lord who governs time.