Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 7
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
etad vai pauruṣaṁ rūpaṁ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ nābhiḥ sūryo ’kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ
นี่คือรูปบุรุษสากลของพระผู้เป็นเจ้า: แผ่นดินเป็นพระบาท สวรรค์เป็นพระเศียร อากาศเป็นพระนาภี; ดวงอาทิตย์เป็นพระเนตร ลมเป็นพระนาสิก ทิศทั้งหลายเป็นพระกรรณ. ประชาบดีเป็นอวัยวะกำเนิด อปานะ (ความตาย) เป็นทวาร; เทวผู้พิทักษ์โลกเป็นพระกรทั้งหลาย พระจันทร์เป็นพระทัย ยมเป็นพระขนง. ความละอายเป็นริมฝีปากล่าง ความโลภเป็นริมฝีปากบน; แสงจันทร์เป็นพระทนต์ ความหลงเป็นรอยยิ้ม; ต้นไม้เป็นขนกาย เมฆเป็นเส้นผมบนพระเศียร
Various aspects of material creation, such as the earth, the sun and the trees, are sustained by various limbs of the universal body of the Lord. Thus they are considered nondifferent from Him, as described in this verse, which is meant for meditation.
FAQs
This verse explains that cosmic powers and deities are limbs and functions of the Lord’s universal form—Prajāpati as generative power, Death as His ordinance, the world-guardians as His arms, the Moon as His mind, and Yama as His eyebrows.
To teach that all cosmic administration ultimately rests in Bhagavān; the devas are empowered aspects within His universal form, not independent supreme controllers.
It cultivates humility and devotion: recognizing life, death, and cosmic order as under the Lord’s governance helps one live ethically (dharma) and remember Bhagavān amid daily events.