Adhyaya 16

Verse 1

मैत्रेय उवाच इति ब्रुवाणं नृपतिं गायका मुनिचोदिता: । तुष्टुवुस्तुष्टमनसस्तद्वागमृतसेवया ॥ १ ॥

ฤๅษีไมเตรยะกล่าวว่า เมื่อพระราชาปฤถุตรัสดังนี้ เหล่านักขับสรรเสริญซึ่งได้รับการชี้นำจากมหาฤๅษีทั้งหลายก็ปลาบปลื้มยิ่งด้วยถ้อยคำอันเป็นดุจน้ำอมฤตและความถ่อมตนของพระองค์ แล้วจึงกลับมาสรรเสริญพระราชาด้วยบทสวดอันสูงส่งอีกครั้ง

Verse 2

नालं वयं ते महिमानुवर्णने यो देववर्योऽवततार मायया । वेनाङ्गजातस्य च पौरुषाणि ते वाचस्पतीनामपि बभ्रमुर्धिय: ॥ २ ॥

เหล่าสูตกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา พระองค์ทรงเป็นอวตารโดยตรงของพระผู้เป็นเจ้าสูงสุด พระวิษณุ ด้วยพระกรุณาอันไร้เหตุ พระองค์จึงเสด็จลงสู่แผ่นดินนี้ ดังนั้นพวกเรามิอาจสรรเสริญพระเกียรติและพระราชกิจอันสูงส่งได้อย่างครบถ้วน แม้พระองค์จะปรากฏผ่านกายของพระเจ้าเวนะ แต่แม้พระพรหมและเหล่าเทพ รวมทั้งนักวาทศิลป์ผู้ยิ่งใหญ่ ก็ยังไม่อาจพรรณนาพระเกียรติของพระองค์ได้หมดสิ้น”

Verse 3

अथाप्युदारश्रवस: पृथोर्हरे: कलावतारस्य कथामृताद‍ृता: । यथोपदेशं मुनिभि: प्रचोदिता: श्लाघ्यानि कर्माणि वयं वितन्महि ॥ ३ ॥

ถึงกระนั้น เรามีรสอันเหนือโลกต่อ “อมฤตแห่งเรื่องราว” ของพระปฤถุ ผู้เป็นอวตารส่วนหนึ่งของพระหริผู้มีเกียรติยิ่ง เมื่อได้รับการชี้แนะจากเหล่ามุนีผู้ทรงอำนาจ เราจะพยายามขยายความพระราชกิจอันน่าสรรเสริญของพระองค์ แม้ถ้อยคำของเราย่อมยังไม่เพียงพอเสมอ

Verse 4

एष धर्मभृतां श्रेष्ठो लोकं धर्मेऽनुवर्तयन् । गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता तत्परिपन्थिनाम् ॥ ४ ॥

พระมหาราชปฤถุองค์นี้เป็นยอดแห่งผู้ทรงธรรมนิยม พระองค์จะชักนำผู้คนให้ดำเนินตามธรรมะ คุ้มครองสะพานแห่งธรรมะ และทรงเป็นผู้ลงทัณฑ์ผู้ต่อต้านธรรมะและผู้ไร้ศรัทธา

Verse 5

एष वै लोकपालानां बिभर्त्येकस्तनौ तनू: । काले काले यथाभागं लोकयोरुभयोर्हितम् ॥ ५ ॥

กษัตริย์องค์นี้เพียงผู้เดียว ในกายของพระองค์เอง จะปรากฏบทบาทของโลกบาลเป็นรูปต่างๆ ตามกาลเวลา เพื่อประโยชน์แห่งทั้งสองโลก โดยทำหน้าที่ตามส่วนที่เหมาะสม

Verse 6

वसु काल उपादत्ते काले चायं विमुञ्चति । सम: सर्वेषु भूतेषु प्रतपन् सूर्यवद्विभु: ॥ ६ ॥

พระราชาปฤถุจะทรงเดชานุภาพดุจพระสุริยเทพ ดุจที่ดวงอาทิตย์ส่องแสงอย่างเสมอภาคแก่ทุกผู้คน พระองค์ก็จะประทานพระเมตตาอย่างเท่าเทียมแก่สรรพชีวิต และดังที่ดวงอาทิตย์ระเหยน้ำหลายเดือนแล้วคืนกลับอย่างอุดมในฤดูฝน พระองค์ก็จะเก็บภาษีจากราษฎรและคืนให้ในยามจำเป็น

Verse 7

तितिक्षत्यक्रमं वैन्य उपर्याक्रमतामपि । भूतानां करुण: शश्वदार्तानां क्षितिवृत्तिमान् ॥ ७ ॥

พระเจ้าปฤถุ ผู้สืบสายไวญะ จะทรงเมตตาต่อปวงประชาอย่างยิ่ง แม้คนยากไร้จะล่วงกฎเกณฑ์ราวกับเหยียบย่ำเหนือพระเศียร พระองค์ด้วยพระกรุณาอันไร้เหตุจะทรงลืมและให้อภัย ในฐานะผู้พิทักษ์โลก พระองค์จะทรงอดทนดุจแผ่นดิน

Verse 8

देवेऽवर्षत्यसौ देवो नरदेववपुर्हरि: । कृच्छ्रप्राणा: प्रजा ह्येष रक्षिष्यत्यञ्जसेन्द्रवत् ॥ ८ ॥

เมื่อเทวดามิได้โปรยฝน และประชาชนตกอยู่ในอันตรายเพราะขาดแคลนน้ำ พระราชาผู้นี้—หริในรูปนรเทพ—จะสามารถบันดาลฝนได้ดุจพระอินทร์ ดังนั้นพระองค์จะทรงคุ้มครองประชาชนจากความแห้งแล้งได้โดยง่าย

Verse 9

आप्याययत्यसौ लोकं वदनामृतमूर्तिना । सानुरागावलोकेन विशदस्मितचारुणा ॥ ९ ॥

พระเจ้าปฤถุ ด้วยพระพักตร์ดุจรูปแห่งอมฤต สายพระเนตรเปี่ยมรัก และรอยยิ้มใสอันงดงาม จะหล่อเลี้ยงโลกให้ชุ่มชื่น สายตาอันอ่อนโยนของพระองค์จะเพิ่มพูนชีวิตอันสงบสุขแก่ทุกคน

Verse 10

अव्यक्तवर्त्मैष निगूढकार्योगम्भीरवेधा उपगुप्तवित्त: । अनन्तमाहात्म्यगुणैकधामापृथु: प्रचेता इव संवृतात्मा ॥ १० ॥

ผู้สาธยายกล่าวต่อว่า: ไม่มีผู้ใดจะเข้าใจแนวนโยบายที่พระราชาจะทรงดำเนิน กิจการของพระองค์จะลับลึกและสุขุมยิ่ง จะไม่อาจรู้ได้ว่าพระองค์ทำให้ทุกงานสำเร็จอย่างไร คลังทรัพย์ก็จะเป็นที่ไม่รู้แก่ผู้คน พระองค์เป็นที่รวมแห่งมหิมาและคุณธรรมอันไร้ขอบเขต และดังพระวรุณผู้ถูกน้ำห้อมล้อมรอบด้าน พระองค์จะทรงรักษาสถานะไว้โดยปกปิดดุจปรเจตัสผู้สำรวมตน

Verse 11

दुरासदो दुर्विषह आसन्नोऽपि विदूरवत् । नैवाभिभवितुं शक्यो वेनारण्युत्थितोऽनल: ॥ ११ ॥

พระเจ้าปฤถุจะเป็นผู้เข้าถึงได้ยากและทนต้านได้ยากสำหรับศัตรู แม้อยู่ใกล้ก็ประหนึ่งอยู่ไกล พระองค์อุบัติจากร่างไร้ชีวิตของพระเจ้าเวนะดุจไฟที่เกิดจากไม้ อรณิ ฉะนั้นไม่มีผู้ใดจะเอาชนะพละกำลังของพระองค์ได้ และศัตรูจะไม่อาจเข้าใกล้ได้เลย

Verse 12

अन्तर्बहिश्च भूतानां पश्यन् कर्माणि चारणै: । उदासीन इवाध्यक्षो वायुरात्मेव देहिनाम् ॥ १२ ॥

พระเจ้าปฤถุจะทรงเห็นกิจการทั้งภายในและภายนอกของราษฎรทุกคนผ่านสายลับ แต่ผู้ใดก็ไม่อาจรู้ระบบสอดแนมของพระองค์ได้ พระองค์ทรงวางพระทัยเป็นกลางต่อคำสรรเสริญและคำติเตียน ดุจลมปราณในกายที่แผ่ซ่านทั้งภายในภายนอกแต่ไม่เอนเอียงต่อกิจใดๆ

Verse 13

नादण्ड्यं दण्डयत्येष सुतमात्मद्विषामपि । दण्डयत्यात्मजमपि दण्ड्यं धर्मपथे स्थित: ॥ १३ ॥

เพราะพระราชาทรงตั้งมั่นในทางธรรม หากบุตรของศัตรูไม่สมควรถูกลงโทษ พระองค์ก็ไม่ลงโทษ; แต่หากบุตรของพระองค์เองสมควรถูกลงโทษ พระองค์จะลงโทษทันที พระองค์ทรงยุติธรรมและไม่ลำเอียง

Verse 14

अस्याप्रतिहतं चक्रं पृथोरामानसाचलात् । वर्तते भगवानर्को यावत्तपति गोगणै: ॥ १४ ॥

ดุจดังพระสุริยเทพแผ่รัศมีส่องไปถึงแดนอาร์กติกโดยไร้อุปสรรค อิทธิพลอันมิอาจขัดขวางของพระเจ้าปฤถุก็จะปกคลุมผืนแผ่นดินทั้งปวงไปถึงแดนอาร์กติก และจะดำรงอย่างไม่ถูกรบกวนตราบเท่าพระองค์ทรงพระชนม์อยู่

Verse 15

रञ्जयिष्यति यल्लोकमयमात्मविचेष्टितै: । अथामुमाहू राजानं मनोरञ्जनकै: प्रजा: ॥ १५ ॥

พระราชานี้จะทรงทำให้ผู้คนทั้งปวงยินดีด้วยกิจการอันเป็นรูปธรรมของพระองค์ ราษฎรทั้งหลายจึงจะพึงพอใจยิ่ง ด้วยคุณธรรมอันชวนรื่นรมย์นั้น ราษฎรจะยอมรับพระองค์ด้วยความยินดีว่าเป็นกษัตริย์ผู้ปกครอง

Verse 16

द‍ृढव्रत: सत्यसन्धो ब्रह्मण्यो वृद्धसेवक: । शरण्य: सर्वभूतानां मानदो दीनवत्सल: ॥ १६ ॥

พระราชาจะทรงมั่นคงในปณิธาน ตั้งอยู่ในสัจจะ รักและคุ้มครองวัฒนธรรมพราหมณ์ ทรงปรนนิบัติผู้เฒ่า เป็นที่พึ่งแก่ผู้มอบตน ทรงให้เกียรติแก่ทุกคน และทรงเมตตาต่อผู้ยากไร้และผู้บริสุทธิ์เสมอ

Verse 17

मातृभक्ति: परस्त्रीषु पत्‍न्यामर्ध इवात्मन: । प्रजासु पितृवत्स्‍निग्ध: किङ्करो ब्रह्मवादिनाम् ॥ १७ ॥

พระราชาจะเคารพสตรีอื่นดุจมารดา และถือภรรยาของตนเป็นดั่งครึ่งหนึ่งแห่งกายตนเอง ทรงเมตตาประชาดุจบิดาผู้เอ็นดู และทรงนอบน้อมเป็นผู้รับใช้ของเหล่าภักตะผู้ประกาศพระเกียรติแห่งพระผู้เป็นเจ้า

Verse 18

देहिनामात्मवत्प्रेष्ठ: सुहृदां नन्दिवर्धन: । मुक्तसङ्गप्रसङ्गोऽयं दण्डपाणिरसाधुषु ॥ १८ ॥

พระราชาจะเห็นสรรพชีวิตผู้มีร่างกายเป็นที่รักดุจตนเอง และทรงเพิ่มพูนความยินดีแก่สหายอยู่เสมอ ทรงคบหากับผู้หลุดพ้นอย่างใกล้ชิด และเป็นมือแห่งทัณฑ์ต่อผู้ทุจริตอธรรม

Verse 19

अयं तु साक्षाद्भगवांस्त्र्यधीश:कूटस्थ आत्मा कलयावतीर्ण: । यस्मिन्नविद्यारचितं निरर्थकंपश्यन्ति नानात्वमपि प्रतीतम् ॥ १९ ॥

พระราชานี้เป็นเจ้าเหนือสามโลก และได้รับการอำนวยฤทธิ์โดยตรงจากพระภควาน ทรงเป็นอาตมันผู้มั่นคงไม่แปรเปลี่ยน เสด็จลงมาในฐานะศักตยาวেশอวตาร ครั้นเป็นผู้หลุดพ้นและรู้แจ้งโดยสิ้นเชิง จึงเห็นความหลากหลายทางวัตถุที่เกิดจากอวิทยา แม้ปรากฏอยู่ ก็เป็นสิ่งไร้สาระ

Verse 20

अयं भुवो मण्डलमोदयाद्रे-र्गोप्तैकवीरो नरदेवनाथ: । आस्थाय जैत्रं रथमात्तचाप:पर्यस्यते दक्षिणतो यथार्क: ॥ २० ॥

พระราชานี้เป็นผู้พิทักษ์แผ่นดิน เป็นวีรบุรุษผู้เดียวไร้คู่แข่ง ทรงขึ้นราชรถแห่งชัยชนะ ถือคันศรอันไร้ผู้พิชิต และเสด็จเวียนรอบพิภพดุจดวงอาทิตย์ที่โคจรตามวิถีของตนจากทิศใต้

Verse 21

अस्मै नृपाला: किल तत्र तत्रबलिं हरिष्यन्ति सलोकपाला: । मंस्यन्त एषां स्त्रिय आदिराजंचक्रायुधं तद्यश उद्धरन्त्य: ॥ २१ ॥

เมื่อพระราชาเสด็จเที่ยวไปทั่วโลก บรรดากษัตริย์อื่นๆ และเหล่าโลกบาลเทพจะถวายบรรณาการและของกำนัลแก่พระองค์ทุกแห่งหน แม้พระมเหสีของพวกเขาก็จะยกย่องพระองค์ว่าเป็นมหาราชาเดิมผู้ทรงถือกระบองและจักร และจะขับร้องพระเกียรติยศของพระองค์ เพราะพระเกียรติจะเลื่องลือดุจพระภควาน

Verse 22

अयं महीं गां दुदुहेऽधिराज:प्रजापतिर्वृत्तिकर: प्रजानाम् । यो लीलयाद्रीन् स्वशरासकोट्याभिन्दन् समां गामकरोद्यथेन्द्र: ॥ २२ ॥

พระราชาผู้ยิ่งใหญ่นี้ทรงเป็นผู้คุ้มครองประชา เสมอด้วยเหล่าประชาปติ เพื่อความเป็นอยู่ของราษฎร พระองค์จะ “รีด” แผ่นดินดุจโค และดุจพระอินทร์จะใช้ปลายคันศรทำลายภูเขาให้พื้นพิภพราบเรียบ

Verse 23

विस्फूर्जयन्नाजगवं धनु: स्वयंयदाचरत्क्ष्मामविषह्यमाजौ । तदा निलिल्युर्दिशि दिश्यसन्तोलाङ्गूलमुद्यम्य यथा मृगेन्द्र: ॥ २३ ॥

เมื่อพระองค์ทรงสั่นสายธนูอชควะด้วยพระองค์เอง กึกก้องและมิอาจต้านทานในสนามรบ แล้วเสด็จตรวจแผ่นดิน เหล่าคนพาลอสูรและโจรจะหลบซ่อนทุกทิศ ดุจสัตว์เล็กซ่อนตัวเมื่อราชสีห์ยกหางเดินในพงไพร

Verse 24

एषोऽश्वमेधाञ् शतमाजहारसरस्वती प्रादुरभावि यत्र । अहार्षीद्यस्य हयं पुरन्दर:शतक्रतुश्चरमे वर्तमाने ॥ २४ ॥

ณแหล่งกำเนิดแม่น้ำสรัสวตี พระราชานี้จะประกอบอัศวเมธยัญหนึ่งร้อยครั้ง และในยัญครั้งสุดท้าย พระอินทร์ผู้เป็นศตกรตุ (ปุรันทร) จะลักม้าบูชายัญไป

Verse 25

एष स्वसद्मोपवने समेत्यसनत्कुमारं भगवन्तमेकम् । आराध्य भक्त्यालभतामलं तज्ज्ञानं यतो ब्रह्म परं विदन्ति ॥ २५ ॥

พระราชานี้จะเสด็จไปพบพระสันัตกุมาร หนึ่งในสี่กุมาร ณ สวนในเขตพระราชวัง แล้วทรงบูชาด้วยภักติ จึงได้รับญาณอันบริสุทธิ์ ซึ่งทำให้รู้แจ้งพรหมันสูงสุดและเสวยสุขทิพย์

Verse 26

तत्र तत्र गिरस्तास्ता इति विश्रुतविक्रम: । श्रोष्यत्यात्माश्रिता गाथा: पृथु: पृथुपराक्रम: ॥ २६ ॥

ดังนี้เมื่อกิตติศัพท์แห่งวีรกรรมของพระเจ้าปฤถุเลื่องลือไปทั่ว พระปฤถุผู้ทรงเดชานุภาพจะทรงสดับคาถาและบทกวีที่พึ่งพิงพระนามของพระองค์ กล่าวสรรเสริญพระเกียรติของพระองค์อยู่เสมอ

Verse 27

दिशो विजित्याप्रतिरुद्धचक्र:स्वतेजसोत्पाटितलोकशल्य: । सुरासुरेन्द्रैरुपगीयमानमहानुभावो भविता पतिर्भुव: ॥ २७ ॥

ไม่มีผู้ใดจะขัดขืนพระบัญชาของพระเจ้าปฤถุได้ เมื่อทรงพิชิตโลกแล้ว พระองค์จะขจัดความทุกข์สามประการของประชาชนให้สิ้นด้วยเดชานุภาพของพระองค์ จากนั้นพระนามจะเลื่องลือไปทั่ว และทั้งจอมเทพกับจอมอสูรจะสรรเสริญพระกรณียกิจอันยิ่งใหญ่แน่นอน