Srimad Bhagavatam — Ashtama Skandha, Shloka 29
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
hṛdy aṅga dharmaṁ stanayor murārer ṛtaṁ ca satyaṁ ca manasy athendum śriyaṁ ca vakṣasy aravinda-hastāṁ kaṇṭhe ca sāmāni samasta-rephān
ข้าแต่พระราชา พลีมหาราชได้เห็นในกายวิราฏของพระมุราริว่า ที่พระหทัยคือธรรมะ ที่พระอุระคือฤตะและสัจจะ ในพระมโนคือจันทร์ ที่พระทรวงคือพระศรีลักษมีผู้ถือดอกบัว ที่พระศอคือพระเวทและเสียงศักดิ์สิทธิ์ทั้งปวง ที่พระกรคือเหล่าเทวะมีพระอินทร์เป็นประธาน ที่พระกรรณคือทิศทั้งหลาย ที่พระเศียรคือโลกชั้นสูง ที่พระเกศาคือเมฆ ที่พระนาสิกาคือลม ที่พระเนตรคือสุริยะ และที่พระโอษฐ์คืออัคคี อีกทั้งในพระวาจามีฉันท์เวท บนรสแห่งลิ้นคือพระวรุณ ที่พระขนงคือหลักวินัย ที่เปลือกตาคือกลางวันและกลางคืน ที่พระนลาฏคือโทสะ และที่พระโอษฐ์คือโลภะ ในสัมผัสคือกาม ในพระสุกรคือสรรพนทีน้ำทั้งปวง ที่พระปฤษฏางค์คืออธรรม และในพระก้าวย่างคือไฟแห่งยัญญะ ในเงาคือมฤตยู ในรอยยิ้มคือมายา และในขนกายคือสมุนไพรทั้งหลาย ในเส้นชีพจรคือแม่น้ำ ในเล็บคือศิลา ในพระปัญญาคือพรหมา เทวะ และฤๅษี และทั่วกายกับอินทรีย์คือสรรพสัตว์ทั้งเคลื่อนและนิ่ง—ดังนี้พลีได้เห็นสรรพโลกในรูปวิราฏของพระผู้เป็นเจ้า
FAQs
This verse states that the universal form contains all aspects of existence—rivers, mountains, Brahmā, demigods, sages, and all moving and nonmoving beings—situated within the Lord’s life-airs and limbs.
Śukadeva Gosvāmī speaks this narration to King Parīkṣit, describing the vision of the universal form and what was perceived within it.
By practicing reverence and responsibility—seeing life as sacred and interconnected—one cultivates humility, reduces envy, and strengthens devotion through remembering the Lord as the shelter of all.