Shloka 20

देवकी-विवाहः, आकाशवाणी, भूरभारावतरण-याचना, क्षीराब्धि-स्तुति, केशावतार-नियोजनम्

Devanagari script

ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः अहं च विषयाश् चैतत् सर्वं विष्णुमयं जगत्

Transliteration

graharkṣatārakācitragaganāgnijalānilāḥ ahaṃ ca viṣayāś caitat sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

Translation

గ్రహాలు, నక్షత్ర సమూహాలు, తారలు; విచిత్రమైన ఆకాశ విస్తృతి; అగ్ని, జలం, వాయువు—నేను మరియు సమస్త విషయాలు: ఈ సమస్త జగత్తు నిజంగా విష్ణుమయమే.

Word by Word

• ग्रहाः: planets
• ग्रहाः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: ग्रह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

• ऋक्षाणि: constellations
• ऋक्षाणि: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: ऋक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

• तारकाः: stars
• तारकाः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: तारका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

• चित्रम्: variegated (phenomena)
• चित्रम्: समासाङ्ग (Compound member)
• Type: Noun
• Root: चित्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘variegated (appearance)’/‘wonder’ (as noun)

• गगनम्: sky
• गगनम्: समासाङ्ग (Compound member)
• Type: Noun
• Root: गगन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• अग्निः: fire
• अग्निः: समासाङ्ग (Compound member)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन (समासाङ्ग)

• जलम्: water
• जलम्: समासाङ्ग (Compound member)
• Type: Noun
• Root: जल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन (समासाङ्ग)

• अनिलाः: winds
• अनिलाः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: अनिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

• ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः: planets, constellations, stars, the variegated sky, fire, water, and winds
• ग्रहर्क्षतारकाचित्रगगनाग्निजलानिलाः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: ग्रह (प्रातिपदिक) + ऋक्ष (प्रातिपदिक) + तारका (प्रातिपदिक) + चित्र (प्रातिपदिक) + गगन (प्रातिपदिक) + अग्नि (प्रातिपदिक) + जल (प्रातिपदिक) + अनिल (प्रातिपदिक)
• Form: बहुपद-इतरेतर-द्वन्द्वः; प्रथमा (1), बहुवचन

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: प्रथमा (1), एकवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• विषयाः: objects (of sense)
• विषयाः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: विषय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), बहुवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• एतत्: this
• एतत्: कर्ता/कर्म (Subject/Object; here subject with सर्वम्)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘this’

• चैतत्: and this
• चैतत्: समुच्चय (Connector)
• Type: Noun
• Root: च (अव्यय) + एतत् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: संधि-रूप; ‘and this’ (च + एतत्)

• सर्वम्: all
• सर्वम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण

• विष्णुमयम्: pervaded by Viṣṇu; consisting of Viṣṇu
• विष्णुमयम्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक) + मयट् (तद्धित)
• Form: तत्पुरुष-समास/तद्धितान्त-विशेषण: ‘विष्णु-मय’ = विष्णु-व्याप्त/विष्णु-स्वरूप; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• जगत्: the world
• जगत्: कर्ता/विधेय (Subject/Predicate)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

Speaker

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Characters & Entities

• Vishnu

FAQs

What is the significance of “viṣṇumayaṃ jagat” in the Vishnu Purana?

It asserts that the entire cosmos—celestial bodies, elements, the perceiver, and the perceived—is pervaded by Vishnu, presenting a theological basis for seeing all existence under His supreme sovereignty.

How does Sage Parāśara explain the relationship between the self (aham) and the objects of experience (viṣayāḥ)?

He includes both the experiencer and the experienced within the scope of Vishnu’s all-pervasion, implying that subject-object duality operates within, and is sustained by, the Supreme.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Vishnu is presented not merely as a deity among others but as the Supreme Reality who permeates the cosmic order—stars, elements, and consciousness—making the universe an expression of His presence and rule.