Shloka 45

भू-मण्डलसंक्षेपवर्णनम् — सप्तद्वीप-सप्तसमुद्राः, मेरु-मानम्, गङ्गावतरणम्, देववन-सरोवर-लोकपालपुर्यः

Devanagari script

मेरोश् चतुर्दिशं ये तु प्रोक्ताः केसरपर्वताः शीताद्याश् च मुने तेषाम् अतीव हि मनोरमाः शैलानाम् अन्तरद्रोण्यः सिद्धचारणसेविताः

Transliteration

meroś caturdiśaṃ ye tu proktāḥ kesaraparvatāḥ śītādyāś ca mune teṣām atīva hi manoramāḥ śailānām antaradroṇyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ

Translation

ఓ మునీ! మేరువు చుట్టూ నాలుగు దిక్కులలో చెప్పబడిన ‘కేసర’ పర్వతాలు—శీతాది—వాటి శైలశ్రేణుల మధ్య లోయలు అత్యంత మనోహరమై, సిద్ధులు మరియు చారణులు సేవించే స్థలాలుగా ఉన్నాయి।

Word by Word

• मेरोः: of Meru
• मेरोः: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: मेरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी (6th), एकवचनम्

• चतुर्दिशम्: on all four sides
• चतुर्दिशम्: Adhikarana (Adverbial location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समासः; अव्ययवत् प्रयोगः (adverbial)

• ये: which
• ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; सम्बन्धवाचक-सर्वनाम

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक-निपात (particle)

• प्रोक्ताः: called/said
• प्रोक्ताः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रोक्त (कृदन्त; √वच् (धातु) → क्त, प्र-उपसर्ग)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः

• केसर-पर्वताः: the Kesara mountains
• केसर-पर्वताः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: केसर (प्रातिपदिक) + पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; कर्मधारयः (केसराः इव पर्वताः / केसर-नामकाः पर्वताः)

• शीत-आद्याः: beginning with Śīta
• शीत-आद्याः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शीत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; समासः—शीतः आदिः येषां ते (enumerative: beginning with Śīta)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात (conjunction)

• मुने: O sage
• मुने: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे सम्बोधन (8th), एकवचनम्

• तेषाम्: of them
• तेषाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th), बहुवचनम्; सर्वनाम

• अतीव: very
• अतीव: Visheshana (Adverbial modifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अतीव (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रियाविशेषण (intensifier adverb)

• हि: indeed
• हि: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• मनोरमाः: delightful
• मनोरमाः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: मनोरम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; विशेषणम्

• शैलानाम्: of the mountains
• शैलानाम्: Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे षष्ठी (6th), बहुवचनम्

• अन्तर-द्रोण्यः: intervening valleys
• अन्तर-द्रोण्यः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अन्तर (प्रातिपदिक) + द्रोणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; समासः—शैलानाम् अन्तरं द्रोण्यः (सप्तमी/षष्ठी-तत्पुरुषार्थः: valleys between)

• सिद्ध-चारण-सेविताः: frequented by Siddhas and Cāraṇas
• सिद्ध-चारण-सेविताः: Visheshana (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सिद्ध (प्रातिपदिक) + चारण (प्रातिपदिक) + सेवित (कृदन्त; √सेव् (धातु) → क्त)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा (1st), बहुवचनम्; क्त-प्रत्ययान्तः; समासः—सिद्धैः चारणैः च सेविताः (तृतीया-तत्पुरुष/समाहार)

Speaker

Sage Parāśara (speaking to Maitreya)

Parashara-Maitreya Dialogue

Speaker: Parasara

Topic: The Kesaraparvatas around Meru and the nature of their valleys

Teaching: Cosmological

Quality: revealing

Cosmological Context

Cosmic Hierarchy: Lokas

Characters & Entities

• Meru
• Kesara Mountains
• Śīta (mountain range)
• Siddhas
• Cāraṇas

FAQs

What is the significance of the Kesara mountains around Meru in the Vishnu Purana?

They mark the ordered, four-directional structure of the world around Meru, showing a cosmos arranged with symmetry and hierarchy in Purāṇic geography.

How does Sage Parāśara explain the presence of Siddhas and Cāraṇas in these regions?

He presents the inner valleys of the Meru-adjacent ranges as refined, auspicious realms naturally suited to perfected beings (Siddhas) and celestial bards (Cāraṇas), indicating a gradation of purity in the world.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Even when Vishnu is not named directly, the Purāṇa’s cosmology functions as a map of divine governance—an intelligible, harmonious universe that ultimately rests on Vishnu as the supreme sustaining reality.