Previous Verse
Next Verse

Shloka 13

भू-मण्डलसंक्षेपवर्णनम् — सप्तद्वीप-सप्तसमुद्राः, मेरु-मानम्, गङ्गावतरणम्, देववन-सरोवर-लोकपालपुर्यः

भारतं प्रथमं वर्षं ततः किंपुरुषं स्मृतम् हरिवर्षं तथैवान्यन् मेरोर् दक्षिणतो द्विज

bhārataṃ prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃpuruṣaṃ smṛtam harivarṣaṃ tathaivānyan meror dakṣiṇato dvija

హే ద్విజ! మేరువు దక్షిణాన మొదటి ప్రాంతం ‘భారతవర్షం’గా ప్రసిద్ధం; తదుపరి ‘కింపురుషవర్షం’ అని స్మరించబడుతుంది; అలాగే మరొకటి ‘హరివర్షం’—ఇలా మేరువు దక్షిణదేశాలు లెక్కించబడతాయి।

भारतंBhārata (region)
भारतं:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootभारत (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; नाम (a-stem)
प्रथमंfirst
प्रथमं:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रथम (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण (agrees with वर्षम्)
वर्षंregion/continent (varṣa)
वर्षं:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootवर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन
ततःthen/thereafter
ततः:
Sambandha/Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; अव्यय-प्रकारः—क्रमवाचक/अनन्तरार्थक (then/thereafter)
किंपुरुषंKiṃpuruṣa (region)
किंपुरुषं:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootकिंपुरुष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (किं + पुरुष)
स्मृतम्is called/remembered
स्मृतम्:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) + क्त (कृदन्त)
Formकृदन्तः—क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; भावे/कर्मणि प्रयोगः—‘is called/remembered’
हरिवर्षंHarivarṣa (region)
हरिवर्षं:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootहरि + वर्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (हरि-सम्बन्धि वर्ष)
तथाlikewise/so
तथा:
Sambandha/Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकारवाचक (thus/likewise)
एवindeed/just
एव:
Discourse particle (निपात)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; निपात—अवधारणार्थक (indeed/just)
अन्यत्another
अन्यत्:
Visheshana (Adjectival/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण (another [varṣa])
मेरोःof Meru
मेरोः:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootमेरु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6), एकवचन
दक्षिणतःto the south (of)
दक्षिणतः:
Adhikarana/Deshadhikarana (Locative sense/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootदक्षिणतः (अव्यय)
Formअव्यय; दिक्/देशवाचक (from/to the south of)
द्विजO twice-born (brāhmaṇa)
द्विज:
Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootद्विज (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8), एकवचन

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Speaker: Parasara

Topic: Sacred geography and the arrangement of varṣas around Meru in Jambūdvīpa

Teaching: Cosmological

Quality: authoritative

Cosmic Hierarchy: Varshas (regions)

Concept: The world is not random but structured in divinely ordered regions (varṣas) oriented around Meru.

Vedantic Theme: Dharma

Application: Contemplate one’s own life as situated within an ordered cosmos and align action with dharma appropriate to one’s station (karmabhūmi).

Vishishtadvaita: Cosmic order is meaningful because the universe is a real, governed body of the Lord (śarīra-śarīrī-bhāva implicit in niyati/ordinance).

P
Parāśara
M
Maitreya
M
Meru
B
Bhārata-varṣa
K
Kiṁpuruṣa-varṣa
H
Hari-varṣa
V
Vishnu (Hari)

FAQs

This verse identifies Bhārata as the foremost varṣa south of Meru, marking it as a primary human realm within Purāṇic sacred geography.

He lists the named varṣas in relation to Meru’s directionality—here, specifically the regions to the south—showing an ordered, map-like cosmology.

By naming a region as Hari-varṣa, the text subtly frames the cosmos as belonging to and governed by Hari (Vishnu), reinforcing divine sovereignty within cosmological description.