Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

सर्गभेदाः — अविद्या, स्रोतोभेदाः, नव सर्गाः, देवासुरादिसृष्टिः, वेद-यज्ञप्रादुर्भावः

प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमः स्मृतः इत्य् एते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः

prākṛto vaikṛtaś caiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ ity ete vai samākhyātā nava sargāḥ prajāpateḥ

ప్రాకృత, వైకృత సృష్టులు, అలాగే ‘కౌమార’ సృష్టి—అది తొమ్మిదవదిగా స్మరించబడుతుంది—ఇలా ప్రజాపతికి చెందిన తొమ్మిది సర్గాలు ప్రకటించబడ్డాయి.

प्राकृतःprimary/natural
प्राकृतः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्राकृत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
वैकृतःsecondary/modified
वैकृतः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootवैकृत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
and
:
Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक
एवindeed/just
एव:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअव्यय; अवधारणार्थक (restrictive particle)
कौमारःkaumāra (of Kumāra)
कौमारः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकौमार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण
नवमःninth
नवमः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootनवम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
स्मृतःis remembered/considered
स्मृतः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootस्मृ (धातु) → स्मृत (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि प्रयोगः
इतिthus
इति:
Sambandha (Discourse marker/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; इति-शब्दः (quotative particle)
एतेthese
एते:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; सर्वनाम
वैindeed
वै:
Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formअव्यय; निश्चयार्थक-निपात
समाख्याताःare enumerated/are named
समाख्याताः:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम्+आ+ख्या (धातु) → समाख्यात (कृदन्त)
Formभूतकृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन; कर्मणि प्रयोगः; ‘have been enumerated/named’
नवnine
नव:
Visheshana (Quantifier/विशेषण)
TypeIndeclinable
Rootनवन् (संख्या/अव्यय)
Formअव्यय; संख्यावाचक (numeral, indeclinable in this use)
सर्गाःcreations
सर्गाः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), बहुवचन
प्रजापतेःof Prajāpati
प्रजापतेः:
Shashthi-Sambandha (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootप्रजापति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

Sage Parāśara (speaking to Maitreya)

P
Prajāpati
K
Kumāras

FAQs

This verse concludes the enumeration by stating that creation unfolds in nine modes under Prajāpati—mapping how the cosmos and beings arise in an ordered sequence rather than by randomness.

He distinguishes a primordial emergence rooted in Prakṛti (prākṛta) from a subsequent, transformed or derivative manifestation (vaikṛta), presenting creation as layered—source to modification.

Though Vishnu is not named in this line, the Purāṇic frame treats Prajāpati’s creative acts as operating under the supreme governance of Vishnu, preserving cosmic order and purpose in Vaishnava cosmology.