Shloka 26

प्रह्लादचरितम् (हिरण्यकशिपोः स्वर्गापहरणं, प्रह्लादस्य विष्णुभक्तिः, उपदेशः)

Devanagari script

न केवलं मद्धृदयं स विष्णुर् आक्रम्य लोकान् अखिलान् अवस्थितः स मां त्वदादींश् च पितः समस्तान् समस्तचेष्टासु युनक्ति सर्वगः

Transliteration

na kevalaṃ maddhṛdayaṃ sa viṣṇur ākramya lokān akhilān avasthitaḥ sa māṃ tvadādīṃś ca pitaḥ samastān samastaceṣṭāsu yunakti sarvagaḥ

Translation

ఆ విష్ణువు కేవలం నా హృదయంలోనే కాదు; సమస్త లోకాలను వ్యాపించి అన్నింటిలోనూ నివసిస్తున్నాడు. సర్వవ్యాపి తండ్రి అయిన ఆయన నన్ను, నిన్ను మరియు అందరినీ ప్రతి కార్యంలో, ప్రతి ప్రయత్నంలో ప్రేరేపిస్తాడు.

Word by Word

• न: not
• न: Sambandha/Modifier (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक अव्यय (particle of negation)

• केवलम्: only/merely
• केवलम्: Modifier (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: केवल (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभावेन क्रियाविशेषणवत्; अव्यय (adverbial: ‘only/merely’)

• मत्-हृदयम्: my heart
• मत्-हृदयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मत् (अस्मद्-सम्बद्ध, प्रातिपदिक) + हृदय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘मम हृदयम्’

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक, सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सर्वनाम

• विष्णुः: Vishnu
• विष्णुः: Karta (Subject/कर्ता) (apposition to सः)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• आक्रम्य: having pervaded/overrun
• आक्रम्य: Purvakala (पूर्वक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: आ-क्रम् (धातु) → आक्रम्य (क्त्वान्त कृदन्त)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया

• लोकान्: worlds
• लोकान्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन

• अखिलान्: all/entire
• अखिलान्: Karma (Object/कर्म) (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: अखिल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; विशेषण (लोकान्)

• अवस्थितः: abiding/established
• अवस्थितः: Karta (Subject/कर्ता) (predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: अव-स्था (धातु) → अवस्थित (कृदन्त, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त (past participle)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (प्रातिपदिक, सर्वनाम)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (प्रातिपदिक, सर्वनाम)
• Form: द्वितीया (2nd), एकवचन; सर्वनाम

• त्वत्-आदीन्: you and others
• त्वत्-आदीन्: Karma (Object/कर्म) (with मां)
• Type: Noun
• Root: त्वत् (युष्मद्-सम्बद्ध) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘त्वं आदिः येषाम्’ = ‘you and others’

• च: and
• च: Connector (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय (conjunction)

• पितः: O father
• पितः: Sambodhana (Vocative/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th), एकवचन; पितृ-शब्द

• समस्तान्: all (of us)
• समस्तान्: Karma (Object/कर्म) (qualifier)
• Type: Adjective
• Root: समस्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), बहुवचन; विशेषण (माम्, त्वदादीन्)

• समस्तचेष्टासु: in all activities
• समस्तचेष्टासु: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: समस्त + चेष्टा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘समस्ताः चेष्टाः’

• युनक्ति: yokes/engages
• युनक्ति: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: युज् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद

• सर्वगः: all-pervading
• सर्वगः: Karta (Subject/कर्ता) (qualifying विष्णुः)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; तत्पुरुष: ‘सर्वत्र गच्छति/व्याप्नोति’

Speaker

Sage Parāśara (teaching Maitreya)

Characters & Entities

• Vishnu

FAQs

What is the significance of Vishnu being ‘sarvagaḥ’ (all-pervading) in the Vishnu Purana?

This verse presents Vishnu as present in all worlds and within all beings, not limited to one heart or one realm—establishing His cosmic omnipresence.

How does Sage Parāśara explain the idea of the inner ruler (Antaryāmin) here?

By saying Vishnu ‘yokes’ everyone into all actions, Parāśara describes Him as the indwelling governor who directs and sustains all activity from within.

What is the theological importance of Lord Vishnu in this context?

Vishnu is affirmed as the Supreme Reality who both pervades creation and sovereignly guides it—supporting a Vaishnava Vedantic view of God as immanent and transcendent.