Vamana Purana — Manifestation of Katyayani, Shloka 10

The Manifestation of Katyayani (Durga) and the Humbling of the Vindhya by Agastya

Devanagari script

सौम्येन युग्मं स्तनयोः सुसंहतं मध्यं तथैन्द्रेण च तेजसाभवत् ऊरब चजङ्घे च नितम्बसंयुते जाते जलेशस्य तु तेजसा हि

Transliteration

saumyena yugmaṃ stanayoḥ susaṃhataṃ madhyaṃ tathaindreṇa ca tejasābhavat ūraba cajaṅghe ca nitambasaṃyute jāte jaleśasya tu tejasā hi

Translation

సౌమ్యుడు (సోముడు) యొక్క తేజస్సుతో సుసంహతమైన స్తనయుగ్మం ప్రాదుర్భవించింది; ఇంద్రుని కాంతితో మధ్యము (కటి) ఏర్పడింది. జలేశ్వరుని శక్తితో నితంబాలతో కూడిన ఊరులు, జంఘలు ఉద్భవించాయి.

Word by Word

• सौम्येन: by the Saumya (lunar) power
• सौम्येन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: सौम्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (contextual), तृतीया-विभक्ति (करण/Instrumental), एकवचन; 'सौम्य' = सोमसम्बन्धि/चन्द्रसम्बन्धि

• युग्मम्: a pair
• युग्मम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: युग्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• स्तनयोः: of the two breasts
• स्तनयोः: सम्बन्ध (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: स्तन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध/Genitive), द्विवचन

• सु-संहतम्: well-compact/firm
• सु-संहतम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + सं-हन् (धातु) → संहत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; 'सु' = उपसर्गार्थे अव्यय (intensifier)

• मध्यम्: the waist/middle
• मध्यम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• तथा: likewise/also
• तथा: सम्बन्ध/क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक क्रियाविशेषण (adverb of manner)

• ऐन्द्रेण: by Indra’s (power)
• ऐन्द्रेण: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: ऐन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग (contextual), तृतीया-विभक्ति, एकवचन; 'ऐन्द्र' = इन्द्रसम्बन्धि

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

• तेजसा: by splendor/energy
• तेजसा: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• अभवत्: became/was formed
• अभवत्: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• ऊरू: the two thighs
• ऊरू: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऊरु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन (dual implied by body-part pair)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक निपात

• जङ्घे: the two shanks/legs
• जङ्घे: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: जङ्घा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक निपात

• नितम्ब-संयुते: connected with the hips
• नितम्ब-संयुते: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नितम्ब (प्रातिपदिक) + सं-युज् (धातु) → संयुत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (नितम्बेन संयुते = with hips joined/connected); भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन (agreeing with ऊरू/जङ्घे)

• जाते: were produced
• जाते: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जन् (धातु) → जात (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, द्विवचन; 'born/produced' (agreeing with paired limbs)

• जलेशस्य: of the lord of waters (Varuṇa)
• जलेशस्य: सम्बन्ध (Genitive/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: जलेश (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (जलस्य ईशः = lord of waters); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• तु: indeed/but
• तु: निपातार्थ (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधान/विरोधार्थक निपात (particle: but/indeed)

• तेजसा: by the splendor
• तेजसा: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तेजस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• हि: for/indeed
• हि: निपातार्थ (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थक/निश्चयार्थक निपात (for/indeed)

Speakers

• Not explicitly stated in the provided excerpt (dialogue frame not recoverable from snippet).

Primary Deities

• Soma (Saumya)
• Indra
• Varuṇa / Jaleśa (Lord of Waters)

Key Themes

• Non-sectarian theology
• Deity-body mapping (aṅga-nyāsa style cosmology)
• Tejas and embodiment
• Integration of Vedic deities

Verse Rasa (Emotional Flavour)

{ "primaryRasa": "adbhuta", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The body is portrayed as a sacramental convergence of cosmic principles: lunar gentleness, Indra’s lordship/strength, and Varuṇa’s watery order. The teaching supports reverence for the many divine functions within a single reality.

How does this fit the Pancalakshana?

This is theological-description material within a narrative (carita/anuśaṅga), not a primary cosmogonic sarga. It functions as a doctrinal interpolation explaining the nature of a manifested form.

What is the symbolic significance?

Breasts from Soma suggest nourishment, coolness, and rasa (sap/essence); the waist from Indra signifies stability and heroic power; lower limbs from the water-lord evoke support, flow, and the sustaining ‘ground’ of existence—waters as the base of life and order (ṛta).