Adhyaya 24

నారాయణుడు ‘జ్ఞానం’ అనగా—క్షేత్రం (దేహ-ప్రకృతి) మరియు దానికి సంబంధించిన తత్త్వాలను వేరుచేసి తెలుసుకునే వివేకబుద్ధి అని నిర్వచిస్తాడు. అనంతరం వాసుదేవుడు పరబ్రహ్మగా స్థాపించబడతాడు—ఆదిలో ఏకము, అద్వితీయము, నిర్గుణము; తరువాత కాలశక్తితో కూడిన మాయ ఉద్భవించి కలకలంతో అనేక బ్రహ్మాండాలు పుడతాయి. ఒక బ్రహ్మాండంలో మహత్, అహంకారం, త్రిగుణవ్యవస్థ నుండి తన్మాత్రలు, మహాభూతాలు, ఇంద్రియాలు, దేవతా-కార్యాలు ఉద్భవించి, వాటి సమష్టిరూపమే విరాట్ శరీరం—చరాచర జగత్తుకు ఆధారం. విరాట్తు నుండి బ్రహ్మ (రజస్), విష్ణు (సత్త్వం), హర (తమస్) మరియు వారి శక్తులు—దుర్గా, సావిత్రి, శ్రీ—ప్రకటిస్తాయి; వాటి అంసాలు అనేక రూపాలలో విస్తరిస్తాయి. ఏకసముద్రంలోని కమలంపై ఉన్న బ్రహ్మ మొదట అయోమయపడతాడు; ‘తపో తపో’ అనే అదృశ్య ఆజ్ఞతో దీర్ఘ తపస్సు చేసి వైకుంఠ దర్శనం పొందుతాడు—అక్కడ గుణబంధం లేదు, మాయాభయం లేదు. అక్కడ నాలుగు భుజాల వాసుదేవుని దివ్య పరిషదులతో దర్శించి, ప్రజావిసర్గశక్తి వరం పొందీ, విరాట్ భావాన్ని ధ్యానిస్తూ సృష్టి చేయమని ఉపదేశం పొందుతాడు. తదుపరి బ్రహ్మ ఋషులు, కోపజ రుద్రావిర్భావం, ప్రజాపతులు, వేదాలు, వర్ణాశ్రమాలు, జీవులు-లోకాలు ఏర్పాటు చేసి, దేవతలు పితృలు మొదలైనవారికి హవిస్/కవ్యాది అర్పణల విభాగాన్ని నిర్ణయిస్తాడు. అధ్యాయం చివర కల్పభేదాల ప్రకారం సృష్టి మార్పులు, సరిహద్దులు భంగమైతే వాసుదేవ అవతారసిద్ధాంతం ద్వారా ధర్మవ్యవస్థ పునఃస్థాపన, అలాగే క్షేత్ర-క్షేత్రజ్ఞ, ప్రకృతి-పురుష, మాయ, కాలశక్తి, అక్షర, పరమాత్మ లక్షణవివేకమే నిజమైన ‘జ్ఞానం’ అని నొక్కి చెబుతుంది.