Adhyaya 40
ఈ అధ్యాయంలో ప్రహ్లాదుడు శ్రీకృష్ణారాధనను కేంద్రంగా చేసుకున్న మహాపుణ్యకర విధానాలు, ద్వారకా తీర్థధర్మం గురించి ఉపదేశిస్తాడు. మొదట ఆకులతో పూజ విధానం చెప్పబడుతుంది—తన పేరుతో గుర్తు పెట్టిన ఆకులతో శ్రీపతిని ఆరాధించడం, ముఖ్యంగా లక్ష్మీ-సంబంధమైన శ్రీవృక్ష ఆకులతో చేసిన పూజ అపార ఫలదాయకమని, అధ్యాయంలోని విలువలో తులసికన్నా శ్రేష్ఠమని పేర్కొంటుంది. అలాగే ఆదివారంతో కూడిన ద్వాదశి విశేష ప్రభావం కలదని, ‘హరి దినం’లో పుణ్యాలు సమీకృతమవుతాయని చెప్పబడుతుంది. తర్వాత ద్వారకాలో దానధర్మాల సామాజిక-ఆచార పరమైన వైభవం—యతులు/సన్యాసులకు భోజనం పెట్టడం, వస్త్రాలు మరియు అవసర వస్తువులు దానం చేయడం, ఇతరత్రా పెద్ద ఎత్తున అన్నదానం చేసిన ఫలితం ద్వారకాలో ఒక్క భిక్షుకునికి భోజనం పెట్టినా లభిస్తుందని విశేషంగా వర్ణిస్తుంది. కృష్ణకీర్తన రక్షక-తారక శక్తి, ద్వారకావాసులు మరియు ఆశ్రిత జీవులకూ వ్యాపించే కాపాడే ప్రభావం కూడా చెప్పబడుతుంది. కార్తికమాస నియమాలు—గోమతిలో, రుక్మిణీ హ్రదంలో స్నానం, ఏకాదశి ఉపవాసం, ద్వాదశి నాడు చక్రతీర్థంలో శ్రాద్ధం, నిర్దిష్ట ఆహారాలతో బ్రాహ్మణ భోజనం మరియు దక్షిణా దానం—ఇవన్నీ పితృదేవతల తృప్తికి, భగవదనుగ్రహానికి దోహదమని ముగింపు. చివర ఫలశ్రుతిలో, తీర్థంలో శుద్ధి పొంది కార్తికవ్రతం ఆచరించేవారికి అక్షయ పుణ్యం లభిస్తుందని హామీ ఇస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
श्रीप्रह्लाद उवाच । स्वनामांकित पत्रैस्तु श्रीपतिं योऽर्चयेत वै । सप्तलोकाननुप्राप्य सप्तद्वीपाधिपो भवेत्
శ్రీ ప్రహ్లాదుడు పలికెను—ఎవడు తన పేరుతో లిఖితమైన ఆకులతో శ్రీపతిని అర్చిస్తాడో, అతడు సప్తలోకాలను పొందీ సప్తద్వీపాధిపతిగా అవుతాడు।
Verse 2
माकान्तवृक्षपत्रैस्तु योऽर्चयेत सदा हरिम् । पुण्यं भवति तस्येह वाजिमेधायुतं कलौ
ఎవడు మాకాంత వృక్షపు ఆకులతో ఎల్లప్పుడూ హరిని అర్చిస్తాడో, అతనికి కలియుగంలో పది వేల అశ్వమేధ యజ్ఞాల తుల్యమైన పుణ్యం కలుగును।
Verse 3
लक्ष्मीं सरस्वतीं देवीं सावित्रीं चंडिकां तथा । पूजयित्वा दिवं याति पत्रैः श्रीवृक्षसंभवैः
శ్రీవృక్షము (తులసి) నుండి పుట్టిన ఆకులతో లక్ష్మీ, సరస్వతి, సావిత్రి మరియు చండికా దేవిని పూజించినవాడు స్వర్గలోకాన్ని పొందుతాడు।
Verse 4
तुलस्या अधिकं प्रोक्तं दलं श्रीवृक्षसंभवम् । तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन पूजनीयः सदाऽच्युतः
తులసి—శ్రీవృక్షజనిత ఆకు—అత్యుత్తమమని చెప్పబడింది; అందుచేత నిత్యం ప్రయత్నంతో సదా అచ్యుతుడైన భగవంతుని దానితో పూజించాలి।
Verse 5
द्वादश्यां रविवारेण श्रीवृक्षमर्चयन्ति ये । ब्रह्महत्यादिकैः पापैर्न लिप्यंते कृतैरपि
ద్వాదశి ఆదివారంతో కలిసినప్పుడు శ్రీవృక్షము (తులసి)ని అర్చించే వారు, బ్రహ్మహత్యాది పాపాలు చేసినా కూడా వాటిచే లిప్తులు కారు।
Verse 6
यथा करिपदेऽन्यानि प्रविशंति पदानि च । तथा सर्वाणि पुण्यानि प्रविष्टानि हरेर्दिने
ఏనుగు పాదముద్రలో ఇతర పాదముద్రలు కలిసిపోవునట్లే, హరి దినంలో సమస్త పుణ్యాలు ఏకమై సమావిష్టమవుతాయి।
Verse 7
अध्रुवेणैव देहेन प्रतिक्ष णविनाशिना । कथं नोपासते जंतुर्द्वादशीं जागरान्विताम्
క్షణక్షణం నశించే ఈ అనిత్య దేహంతో కూడి ఉన్న జీవుడు, జాగరణసహిత ద్వాదశిని ఎలా ఉపాసించడు?
Verse 8
अतीतान्पुरुषान्सप्त भविष्यांश्च चतुर्द्दश । नरकात्तारयेत्सर्वांल्लोकान्कृष्णेति कीर्तनात् । न ते जीवंति लोकेऽस्मिन्यत्रतत्र स्थिता नराः
‘కృష్ణ’ నామకీర్తనచేత గతించిన ఏడు తరాల పితృపురుషులనూ, రాబోయే పద్నాలుగు తరాల వారినీ నరకం నుండి తరింపజేయగలరు; ఎక్కడెక్కడ ఉన్నా ఈ భక్తి లేనివారు ఈ లోకంలో నిజార్థంగా జీవించరు।
Verse 9
द्वारकायां च संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु वंदिताः । द्वारकायां प्रकुर्वंति यतीनां भोजनं स्थितिम् । ग्रासेग्रासे मखशतं ते लभंते फलं नराः
ద్వారకకు వచ్చినవారు మూడు లోకాలలోనూ వందింపబడతారు. ద్వారకలో వారు యతులకు భోజనమూ నివాసవ్యవస్థనూ చేస్తారు; ప్రతి ముద్ద దానంతో వారికి వంద యజ్ఞాల ఫలం లభిస్తుంది।
Verse 10
यतीनां ये प्रयच्छंति कौपीनाच्छादनादिकम् । वसतां द्वारकामध्ये यथाशक्त्या तु भोजनम् । शृणु पुण्यं प्रवक्ष्यामि समासेन हि दैत्यज
యతులకు కౌపీనము, ఆచ్ఛాదనములు మొదలైనవి దానం చేసి, ద్వారక మధ్య నివసించువారికి యథాశక్తి భోజనం సమకూర్చువారు—హే దైత్యపుత్రా, వినుము; వారి పుణ్యాన్ని సంక్షేపంగా చెప్పుదును।
Verse 11
कोटिभिर्वेदविद्वद्भिर्गयायां पितृवत्सलैः । भोजितैर्यत्समाप्नोति तत्फलं दैत्यनायक
హే దైత్యనాయకా! గయాలో పితృభక్తులైన, వేదవేత్తలైన కోటి బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టిన ఫలం ఏదో, అదే ఫలం ఇక్కడ (ద్వారకలో) భోజనదానంతో లభిస్తుంది।
Verse 12
एकस्मिन्भोजिते पौत्र भिक्षुके फलमीदृशम् । दातव्यं भिक्षुके चान्नं कुर्य्याद्वै चात्मविक्रयम्
హే పౌత్రా! ఒక్క భిక్షుకునికి భోజనం పెట్టినప్పటికీ ఇంతటి ఫలం లభిస్తుంది. కాబట్టి భిక్షుకునికి అన్నదానం తప్పక చేయాలి—అవసరమైతే ఆత్మవిక్రయమంత కష్టమూ భరించినా సరే।
Verse 13
धन्यास्ते यतयः सर्वे ये वसंति कलौ युगे । कृष्णमाश्रित्य दैत्येन्द्र द्वारकायां दिनेदिने
కలియుగంలో నివసించే యతులందరూ ధన్యులు; హే దైత్యేంద్రా, కృష్ణాశ్రయంతో వారు ద్వారకలో దినదినమూ నివసిస్తారు।
Verse 14
प्राणिनो ये मृताः केचिद्द्वारकां कृष्णसन्निधौ । पापिनस्तत्पदं यांति भित्त्वा सूर्यस्य मंडलम्
ద్వారకలో కృష్ణసన్నిధిలో ఎవరు ప్రాణులు మరణించినా, వారు పాపభారితులైనా సూర్యమండలాన్ని ఛేదించినట్లుగా ఆయన పరమపదాన్ని చేరుతారు।
Verse 15
द्वारकाचक्रतीर्थे ये निवसंति नरोत्तमाः । तेषां निवारिताः सर्वे यमेन यमकिंकराः
ద్వారకా చక్రతీర్థంలో నివసించే నరోత్తముల విషయంలో యముని దూతలందరినీ యముడే నిరోధిస్తాడు।
Verse 16
स्नात्वा पश्यंति गोमत्यां कृष्णं कलिमलापहम् । न तेषां विषये यूयं न चास्मद्विषये तु ते
గోమతీలో స్నానం చేసి వారు కలిమలాపహుడైన కృష్ణుని దర్శిస్తారు; వారి విషయంలో మీకు అధికారము లేదు, మా విషయంలో వారికి భయం లేదు।
Verse 17
अपि कीटः पतंगो वा वृक्षा वा ये तदाश्रिताः । यांति ते कृष्णसदनं संसारे न पुनर्हिं ते
అక్కడ ఆశ్రయించిన పురుగు, పతంగం లేదా చెట్లు కూడా కృష్ణసదనాన్ని చేరుతాయి; వారికి మళ్లీ సంసారంలో తిరిగి రావడం లేదు।
Verse 18
किं पुनर्द्विजवर्य्याश्च क्षत्रियाश्च विशेषतः । त्रिवर्णपूजासंयुक्ताः शूद्रास्तत्र निवासिनः
అయితే శ్రేష్ఠ ద్విజులు, ముఖ్యంగా క్షత్రియులు ఎంత అధిక ఫలాన్ని పొందుతారో! అక్కడ నివసించే శూద్రులూ, త్రివర్ణ పూజా-సేవలో నిమగ్నులై, మహాపుణ్యఫల భాగ్యులు అవుతారు।
Verse 19
गीतां पठंति कृष्णाग्रे कार्तिकं सकलं द्विजाः । एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च
సంపూర్ణ కార్తిక మాసమంతా ద్విజులు శ్రీకృష్ణుని సమక్షంలో గీతాపాఠం చేస్తారు; వారు ఏకభక్తం (రోజుకు ఒక్కసారి భోజనం), నక్తం (రాత్రి భోజనం) అలాగే అడగకుండా లభించిన ఆహారంతో జీవిస్తారు।
Verse 20
त्रिरात्रेणापि कृच्छ्रेण तथा चान्द्रायणेन च । यावकैस्तप्तकृच्छ्राद्यैः पक्षमासमुपोषणैः
త్రిరాత్ర కృచ్ఛ్రం, చాంద్రాయణ వ్రతం, యవాగూ (జొన్న/యవ గంజి)తో జీవనం, తప్తకృచ్ఛ్రాది ప్రాయశ్చిత్తాలు, అలాగే పక్షం లేదా మాసం ఉపవాసం—ఇలాంటి తపస్సులతో।
Verse 21
क्षपयंति च ये मासं कार्तिकं व्रतचारिणः । स्नात्वा वै गोमतीनीरे तथा वै रुक्मिणीह्रदे
వ్రతాచారులు కార్తిక మాసాన్ని వ్రతంతో గడిపేవారు, గోమతీ నదీ జలాలలో స్నానం చేసి, అలాగే రుక్మిణీ హ్రదంలోనూ స్నానం చేసి పుణ్యాన్ని పొందుతారు।
Verse 22
शंखचक्रगदा हस्ताः कृष्णरूपा भवंति ते । उपोष्यैकादशीं शुद्धां दशमीसंगवर्जिताम्
వారు శంఖం, చక్రం, గదను చేతుల్లో ధరించి కృష్ణస్వరూపులవుతారు—దశమీ సంసర్గదోషం లేని శుద్ధ ఏకాదశిని ఉపవాసంతో ఆచరించినప్పుడు।
Verse 23
श्राद्धं कुर्वंति द्वादश्यां चक्रतीर्थे च निर्मले । ब्राह्मणान्भोजयित्वा च मधुपायससर्पिषा
ద్వాదశీ నాడు నిర్మలమైన చక్రతీర్థంలో శ్రాద్ధం చేసి, బ్రాహ్మణులకు తేనె, పాయసం, నెయ్యితో భోజనం పెట్టుదురు.
Verse 24
संतर्प्य विधिवद्भक्त्या शक्त्या दत्त्वा तु दक्षिणाम् । गोभूहिरण्यवासांसि तांबूलं च फलानि च
విధివిధానంగా భక్తితో తృప్తిపరచి, తన శక్తి మేరకు దక్షిణ ఇవ్వాలి—గోవులు, భూమి, బంగారం, వస్త్రాలు, అలాగే తాంబూలం, ఫలాలు కూడా.
Verse 25
उपानहौ च्छत्रसुमं जलपूर्णा घटास्तथा । पक्वान्नसंयुताः शुभ्राः सफला दक्षिणान्विताः
అలాగే పాదరక్షలు, ఛత్రం, సుగుణంగా తయారైన నీటితో నిండిన కుండలు; అలాగే శుద్ధమైన పక్వాన్నం, ఫలాలతో కూడి తగిన దక్షిణతో సమేతంగా ఇవ్వాలి.
Verse 26
एवं यः कुरुते सम्यक्कृष्णमुद्दिश्य कार्तिके । मार्कंडेय समा प्रीतिः पितॄणां जायते ध्रुवम्
ఓ మార్కండేయా! కార్తిక మాసంలో కృష్ణుని ఉద్దేశించి ఈ విధంగా సమ్యక్గా ఆచరించువానికి, పితృదేవతలకు నిశ్చయంగా సమానమైన (మహత్తర) తృప్తి కలుగుతుంది.
Verse 27
कृष्णस्य त्रिदशैः सार्द्धं तुष्टिर्भवति चाक्षया
కృష్ణుడు దేవతలతో కలిసి ప్రసన్నుడగును; ఆ తృప్తి అక్షయమగును.
Verse 28
ये कार्तिके पुण्यतमा मनुष्यास्तिष्ठंति मासं व्रतदानयुक्ताः । रथांगतीर्थे कृतपूतगात्रास्ते यांति पुण्यं पदमव्ययं च
కార్తిక మాసమంతా వ్రతదానాలలో నిమగ్నులై ఉండే పరమ పుణ్యవంతులైన మనుష్యులు, రథాంగతీర్థంలో స్నానముచే శుద్ధదేహులై, పుణ్యమైన అవ్యయ పరమపదాన్ని పొందుతారు।
Verse 40
इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां सप्तमे प्रभासखण्डे चतुर्थे द्वारकामाहात्म्ये कार्तिके चक्रतीर्थस्नानदानश्राद्धादिमाहात्म्यवर्णनंनाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీ స్కాంద మహాపురాణంలోని ఏకాశీతిసాహస్రీ సంహితలో, సప్తమ ప్రభాసఖండంలోని చతుర్థ ద్వారకామాహాత్మ్యంలో ‘కార్తికమాసంలో చక్రతీర్థస్నానం, దానం, శ్రాద్ధాది కర్మల మహాత్మ్యవర్ణనం’ అనే నలభైవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।