Adhyaya 118
ఋషులు సూతుని అడిగారు—సౌరాష్ట్ర/ఆనర్తతో సంబంధించిన ఈ రాజకథ ఎలా ప్రారంభమైంది? హిమాలయ సందర్భంలో కేదారసమాన పవిత్రత ఎలా ప్రబలింది? సూతుడు క్షేమంకరీ జననం, నామకరణం వివరించాడు—కలహం, నిర్వాసన కాలంలో రాజ్యంలో ‘క్షేమం’ అంటే మంగళం ఉద్భవించినందున ఆమెకు క్షేమంకరీ అనే పేరు వచ్చింది। తర్వాత రాజా రైవతుడు–క్షేమంకరీ దాంపత్యం వర్ణించబడుతుంది—సంపద ఉన్నా సంతానం లేక వంశచింత, జీవనచింత కలిగింది। వారు మంత్రులకు రాజ్యభారం అప్పగించి తపస్సు చేసి, కాత్యాయనీ (మహిషాసురమర్దిని) దేవిని స్థాపించి పూజించారు; దేవి వరమిచ్చి క్షేమజిత్ అనే కుమారుని ప్రసాదించింది—వంశవర్ధకుడు, శత్రునిగ్రహకుడు అని చెప్పబడాడు। కుమారుని రాజ్యంలో ప్రతిష్ఠించిన తరువాత రైవతుడు హాటకేశ్వర-క్షేత్రానికి వెళ్లి ఆసక్తులను విడిచి శివలింగాన్ని స్థాపించి ఆలయసముదాయాన్ని నిర్మించాడు। ఆ లింగం ‘రైవతేశ్వర’మని ప్రసిద్ధి చెందింది; కేవలం దర్శనమే ‘సర్వపాతకనాశనం’ అని కీర్తించబడింది। క్షేమంకరీ అక్కడ ముందే ఉన్న దుర్గాదేవికి కూడా మందిరం నిర్మించింది; దేవి క్షేమంకరీ నామంతో ప్రసిద్ధి చెందింది। చైత్ర శుక్ల అష్టమినాడు దేవీ దర్శనం చేస్తే ఇష్టసిద్ధి కలుగుతుందని వ్రతవిధి చెప్పి, ఈ అధ్యాయం తీర్థమాహాత్మ్యంతో భక్తిధర్మ మార్గదర్శనంతో ముగుస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । यत्त्वया सूतज प्रोक्तं तक्षकः संभविष्यति । सौराष्ट्रविषये राजा रैवताख्यो महाबलः
ఋషులు అన్నారు—ఓ సూతపుత్రా! నీవు చెప్పినట్లే తక్షకుడు జన్మిస్తాడు; సౌరాష్ట్ర దేశంలో రైవత అనే మహాబలవంతుడైన రాజు ఉంటాడు.
Verse 2
तथा तस्य प्रिया भार्यो नाम्ना क्षेमंकरीति या । आनर्ताधिपतेर्हर्म्ये संभविष्यति भामिनी
అలాగే అతని ప్రియ భార్య—క్షేమంకరీ అనే పేరుతో—ఆనర్తాధిపతి మహాలయంలో కాంతిమయిన స్త్రీగా జన్మిస్తుంది.
Verse 3
ताभ्यां सर्वं समाचक्ष्व वृत्तांतं सूतनंदन । अत्र नः कौतुकं जातं विचित्रं जल्पतस्तव
హే సూతనందనా! ఆ ఇద్దరి విషయమైన సమస్త వృత్తాంతాన్ని మాకు పూర్తిగా వివరించుము. నీ విచిత్రమైన, ఆశ్చర్యకరమైన వర్ణన విని ఇక్కడ మా కుతూహలం కలిగింది.
Verse 4
केदारश्च श्रुतोऽस्माभिः सूतपुत्र हिमाचले । स कथं तत्र संजातः सर्वं विस्तरतो वद
హే సూతపుత్రా! హిమాచలంలో కేదారుని గురించి మేము విన్నాము. ఆయన అక్కడ ఎలా ప్రతిష్ఠితుడయ్యాడు? ఆ సంగతులన్నీ విస్తారంగా చెప్పుము.
Verse 5
दिने त्रयोदशे प्राप्ते नाम तस्या यथोचितम् । विहितं भूभुजा तेन विप्राणां पुरतो द्विजाः
పదమూడవ రోజు రాగానే, రాజు యథావిధిగా బ్రాహ్మణుల సమక్షంలో ఆమెకు నామకరణ సంస్కారాన్ని నిర్వహించాడు, ఓ ద్విజులారా.
Verse 6
सूत उवाच । अत्र वः कीर्तयिष्यामि सर्वं ब्राह्मणसत्तमाः । यथा मया श्रुतं पूर्वं निजतातमुखाद्द्विजाः
సూతుడు పలికెను—హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా! ఇక్కడ నేను మీకు సమస్తాన్ని కీర్తించెదను; నేను పూర్వం నా తండ్రి ముఖమునుండి విన్నట్లే, ఓ ద్విజులారా.
Verse 7
आनर्त्ताधिपतेश्चापि संजाता तनया गृहे । तस्याश्चापि सुविख्यातं नाम जातं धरातले
ఆనర్తాధిపతి గృహంలో ఒక కుమార్తె జన్మించింది; ఆమె పేరు భూమండలమంతటా ఎంతో ప్రసిద్ధి పొందింది.
Verse 8
क्षेमंकरीति विप्रेन्द्राः कर्मणा प्रकटीकृतम् । आनर्ताधिपतिः पूर्वमासीद्राजा प्रभंजनः
‘క్షేమంకరీ’ అని, ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠులారా, ఆమె కర్మల ద్వారానే ఆ నామం ప్రకటితమైంది. పూర్వం ఆనర్తదేశాధిపతి ప్రభంజనుడు అనే రాజు ఉండెను.
Verse 9
तस्य वैरं समुत्पन्नं बहुभिः सह भूमिपैः । ततो निर्वास्यते देशो नीयते पशवो बलात् । शत्रुभिर्जायते युद्धं दिवा नक्तं द्विजोत्तमाः
అతనికి అనేక భూపతులతో వైరం పుట్టింది. ఆపై అతని దేశం వెలివేయబడింది, పశువులు బలవంతంగా తోలుకొని పోయారు. శత్రువులతో పగలు రాత్రి యుద్ధం చెలరేగింది, ఓ ద్విజోత్తములారా.
Verse 10
ततः कतिपयाहस्य तस्य भार्या प्रियंवदा । ऋतुस्नाता दधाराथ गर्भं पुण्यं निजोदरे
కొన్ని రోజుల తరువాత అతని భార్య ప్రియంవదా ఋతుస్నానం చేసి తన ఉదరంలో పుణ్యమయమైన గర్భాన్ని ధరించింది.
Verse 12
यतः प्रभृति तस्याः स गर्भोऽभूदुदराश्रयः । ततः प्रभृति राष्ट्रस्य क्षेमं जातं तथा पुरे । एके संख्ये जिता स्तेन शत्रवोऽपि सुदुर्जयाः । निहताश्च तथैवान्ये मित्रभावं समाश्रिताः
ఆ గర్భం ఆమె ఉదరంలో ఆశ్రయించిన క్షణం నుంచే రాజ్యానికీ నగరానికీ క్షేమం కలిగింది. కొందరు శత్రువులు—అత్యంత దుర్జయులైనా—యుద్ధంలో ఓడిపోయారు; మరికొందరు హతులయ్యారు; ఇంకొందరు మిత్రభావాన్ని ఆశ్రయించారు.
Verse 18
ततस्तां यौवनोपेतां रैवताय महीपतिः । ददौ सौराष्ट्रनाथाय काले वैवाहिके शुभे
ఆపై ఆమె యౌవనాన్ని పొందినప్పుడు, రాజు శుభమైన వివాహకాలంలో ఆమెను సౌరాష్ట్రనాథుడు రైవతునికి ఇచ్చెను.
Verse 20
या तूढा रामरूपेण नागराजेन धीमता । पुत्रपौत्रवती जाता सौभाग्यमदगर्विता
రామరూపం ధరించిన ధీమంతుడైన నాగరాజునిచే వివాహిత అయిన ఆమె, పుత్రపౌత్రవతిగా మారి సౌభాగ్యమదంతో గర్వితయైయింది।
Verse 21
न च ताभ्यां सुतो जातः कथंचिदपि वंशजः । वयसोंऽतेऽपि विप्रेंद्रास्ततो दुःखं व्यजायत
కానీ ఆ ఇద్దరికీ ఏ విధంగానూ వంశజుడైన కుమారుడు జన్మించలేదు. ఓ విప్రేంద్రా, జీవితాంతంలో కూడా దానివల్ల దుఃఖం కలిగింది।
Verse 22
अथ तौ मंत्रिवर्गस्य राज्यं सर्वमशेषतः । अर्पयित्वा तु पुत्रार्थं तपोऽर्थमिह चागतौ
అప్పుడు వారు సమస్త రాజ్యాన్ని ఏమీ మిగల్చకుండా మంత్రివర్గానికి అప్పగించి, పుత్రప్రాప్తి కోసం తపస్సు చేయుటకు ఇక్కడికి వచ్చారు।
Verse 23
ततः स्वमाश्रमं गत्वा स्थितौ तत्र समाहितौ । देवीं कात्यायनीं स्थाप्य तदाराधनतत्परौ
ఆ తరువాత వారు తమ ఆశ్రమానికి వెళ్లి ఏకాగ్రచిత్తులై అక్కడ నిలిచారు. దేవి కాత్యాయనీని ప్రతిష్ఠించి ఆమె ఆరాధనలో పూర్తిగా నిమగ్నులయ్యారు।
Verse 24
यया विनिहतो रौद्रो महिषाख्यो महासुरः । कौमारव्रतधारिण्या तस्मिन्विन्ध्ये महाचले
కౌమారవ్రతం ధరించి ఆ మహావింధ్య పర్వతంలో ‘మహిష’ అనే క్రూర మహాసురుణ్ని సంహరించిన ఆమెనే—ఆ దేవిని వారు ఆరాధించారు।
Verse 25
ततस्ताभ्यां ददौ तुष्टा सा पुत्रं वंशवर्धनम् । नाम्ना क्षेमजितं ख्यातं परपक्षक्षया वहम्
అప్పుడు దేవి వారిపై ప్రసన్నురాలై వంశవర్ధకుడైన కుమారుని ప్రసాదించింది. అతడు ‘క్షేమజిత్’ అనే నామంతో ఖ్యాతి పొందీ, శత్రుపక్షనాశకుడయ్యాడు।
Verse 26
ततः स्वं राज्यमासाद्य भूयोऽपि स महीपतिः । स्वपुत्रं वर्धयामास हर्षेण महतान्वितः
ఆపై తన రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందిన ఆ భూపతి మహా హర్షంతో నిండిపోయి మళ్లీ తన కుమారుని పెంచి పోషించాడు।
Verse 27
यदा स यौवनोपेतः सञ्जातः क्षेमजित्सुतः । तं च राज्ये नियोज्याऽथ स्वस्थानं स पुनर्ययौ
క్షేమజితుని కుమారుడు యౌవనాన్ని పొందినప్పుడు, అతనిని రాజ్యపాలనలో నియమించి, ఆ రాజు మళ్లీ తన స్వధామానికి వెళ్లిపోయాడు।
Verse 28
हाटकेश्वरजं क्षेत्रं तदेतद्द्विजसत्तमाः । भार्यया सहितस्त्यक्त्वा शेषमन्यं परिच्छदम्
హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా! ఇది హాటకేశ్వరునితో సంబంధమైన ఆ పవిత్ర క్షేత్రమే. అతడు భార్యతో కలిసి మిగిలిన సమస్త సామగ్రి, ఉపకరణాలను త్యజించాడు।
Verse 29
तत्र संस्थापयामास लिंगं देवस्य शूलिनः । प्रासादं च मनोहारि ततश्चक्रे समाहितः
అక్కడ అతడు త్రిశూలధారి దేవుడు శివుని లింగాన్ని ప్రతిష్ఠించాడు. ఆపై సమాధానచిత్తంతో మనోహరమైన ప్రాసాదం (ఆలయం) కూడా నిర్మించాడు।
Verse 30
रैवतेश्वरमित्युक्तं सर्वपातक नाशनम् । दर्शनादेव सर्वेषां देहिनां द्विजसत्तमाः
ఇది ‘రైవతేశ్వరము’ అని ప్రసిద్ధి, సమస్త పాపనాశకము. ఓ ద్విజోత్తములారా, దీని దర్శనమాత్రముచేతనే సమస్త దేహధారుల దోషములు నశించును।
Verse 31
या पूर्वं स्थापिता दुर्गा तस्मिन्क्षेत्रे महीभुजा । तस्याः क्षेमंकरी चक्रे प्रासादं श्रद्ध यान्विता
ఆ పుణ్యక్షేత్రములో పూర్వము రాజు దేవి దుర్గను ప్రతిష్ఠించెను। తరువాత శ్రద్ధా-భక్తులతో ఆమెకు ప్రాసాదము (ఆలయం) నిర్మింపజేసి, ఆమెను ‘క్షేమంకరీ’—క్షేమరక్షణ ప్రసాదిని—గా స్థాపించెను।
Verse 32
सापि क्षेमंकरीनाम ततः प्रभृति कीर्त्यते । कात्यायन्यपि या प्रोक्ता महिषासुरमर्दिनी
అప్పటినుండి ఆ దేవి ‘క్షేమంకరీ’ అనే నామముతో కీర్తింపబడుచున్నది। ఆమెనే ‘కాత్యాయనీ’ అని కూడా ప్రకటించెదరు—మహిషాసురమర్దిని।
Verse 33
यस्तां चैत्रसिते पक्षे संप श्येदष्टमीदिने । तस्याभीष्टा भवेत्सिद्धिः सर्वदैव द्विजोत्तमाः
ఓ ద్విజోత్తములారా, చైత్రమాస శుక్లపక్ష అష్టమినాడు ఆమెను దర్శించువానికి అభీష్టసిద్ధి కలుగును; నిశ్చయంగా విజయము లభించును।
Verse 34
एतद्वः सर्वमाख्यातं रैवतेश्वरवर्णनम् । क्षेमंकर्याः प्रभावं च सर्वपातकनाशनम्
ఇట్లు నేను మీకు రైవతేశ్వరుని సంపూర్ణ వర్ణనమును, అలాగే క్షేమంకరీ దేవి ప్రభావమును కూడా తెలిపితిని; దానివలన సమస్త పాపములు నశించును।
Verse 118
इति श्रीस्कांदे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहिताया षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये क्षेमंकरीरैवतेश्वरोत्पत्तितीर्थ माहात्म्यवर्णननामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీ స్కంద మహాపురాణము—ఏకాశీతిసాహస్రీ సంహితలో, ఆరవ గ్రంథమైన నాగరఖండంలో, హాటకేశ్వరక్షేత్రమాహాత్మ్యంలో ‘క్షేమంకరీ మరియు రైవతేశ్వర ఉత్పత్తి-తీర్థ మహాత్మ్య వర్ణన’ అనే నూట పద్దెనిమిదవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది।