Adhyaya 101
సూతుడు చెప్పెను—రాత్రి గడిచిన తరువాత ఉదయాన శ్రీరాముడు పుష్పక విమానములో సుగ్రీవ, సుషేణ, తారా, కుముద, అంగదాది ప్రధాన వానరులతో కలిసి వేగంగా లంకకు చేరి, పూర్వ యుద్ధస్థలాలను మరల దర్శించెను. రామాగమనాన్ని గ్రహించిన విభీషణుడు మంత్రులు, పరిచారకులతో ముందుకు వచ్చి సాష్టాంగ నమస్కారము చేసి లంకలో భక్తితో స్వాగతించెను. విభీషణుని ప్రాసాదములో ఆసీనుడైన రామునకు అతడు రాజ్యమును, గృహవ్యవహారమును సంపూర్ణంగా సమర్పించి ఉపదేశము కోరెను. లక్ష్మణ వియోగశోకముతో కలతచెంది, దివ్యలోకగమన సంకల్పముతో ఉన్న శ్రీరాముడు రాజధర్మనీతి బోధించెను—రాజ్యసంపద మత్తును కలిగించును; కాబట్టి అహంకారరహితుడై ఇంద్రాది దేవతలను గౌరవించుము; అలాగే సరిహద్దు నియమము స్థాపించుము—రాక్షసులు రామసేతువును దాటి మనుష్యులకు హాని చేయరాదు; మనుష్యులు రామరక్షణలో ఉన్నవారు. కలియుగములో దర్శనార్థం వచ్చే యాత్రికులు, స్వర్ణలోభము వలన కలిగే అపాయమును విభీషణుడు చెప్పగా, రాక్షసుల అతిక్రమణతో దోషము కలుగకుండ శ్రీరాముడు సేతు మధ్యభాగములో ప్రసిద్ధమైన నిర్మాణాన్ని బాణాలతో ఛేదించి దాటలేని మార్గముగా చేసెను; గుర్తుగల శిఖరము మరియు లింగధారిత ఉన్నతభాగము సముద్రములో పడిపోయెను. పది రాత్రులు అక్కడ నిలిచి యుద్ధకథలను చెప్పి, తరువాత నగరమునకు బయలుదేరి, సేతు అంత్యభాగమున మహాదేవుని ప్రతిష్ఠించి, శ్రద్ధతో సేతు ఆది-మధ్య-అంతములలో ‘రామేశ్వరత్రయం’ స్థాపించెను—ఇదే చిరకాల తీర్థయాత్రా పూజావిధికి ధర్మపత్రికగా నిలిచెను.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एवं तां रजनीं तत्र स उषित्वा रघूत्तमः । उपास्यमानः सर्वैस्तैः सद्भक्त्या वानरोत्तमैः
సూతుడు పలికెను—ఈ విధంగా అక్కడ ఆ రాత్రిని గడిపిన రఘూత్తముడు శ్రీరాముడు, ఆ వానరశ్రేష్ఠులందరి సద్భక్తితో భక్తిపూర్వకంగా సేవింపబడుచుండెను।
Verse 2
ततः प्रभाते विमले प्रोद्गते रविमण्डले । कृत्वा प्राभातिकं कर्म समाहूयाथ पुष्पकम्
ఆపై నిర్మలమైన ప్రభాతంలో సూర్యమండలం ఉదయించినప్పుడు, ప్రాతఃకర్మలు నిర్వహించి ఆయన పుష్పక (విమానము)ను పిలిచెను।
Verse 3
सुग्रीवेण सुषेणेन तारेण कुमुदेन च । अंगदेनाथ कुण्डेन वायुपुत्रेण धीमता
సుగ్రీవుడు, సుషేణుడు, తారా, కుముదుడు తోడుగా; అలాగే అంగదుడు, కుండుడు మరియు ధీమంతుడైన వాయుపుత్ర హనుమంతుడుతో కూడి।
Verse 4
गवाक्षेण नलेनेव तथा जांबवतापि च । दशभिर्वानरैः सार्धं समारूढः स पुष्पके
గవాక్షుడు, నలుడు, జాంబవంతుడు సహా, పది వానరయోధులతో కలిసి ఆయన పుష్పక విమానాన్ని అధిరోహించాడు।
Verse 5
ततः संप्रस्थितः काले लंकामुद्दिश्य राघवः । मनोजवेन तेनैव विमानेन सुवर्चसा
అనంతరం సమయోచితంగా రాఘవుడు లంకను లక్ష్యంగా బయలుదేరాడు; మనోవేగంతో దూసుకెళ్లే అదే ప్రకాశవంతమైన విమానంలో।
Verse 6
संप्राप्तस्तत्क्षणादेव लंकाख्यां च महापुरीम् । वीक्षयंस्तान्प्रदेशांश्च यत्र युद्धं पुराऽभवत्
అదే క్షణంలోనే ఆయన లంకా అనే మహానగరానికి చేరి, పూర్వం యుద్ధం జరిగిన ప్రాంతాలను దర్శించాడు।
Verse 7
ततो विभीषणो दृष्ट्वा प्रोद्द्योतं पुष्पकोद्भवम् । रामं विज्ञाय संप्राप्तं प्रहृष्टः सम्मुखो ययौ । मंत्रिभिः सकलैः सार्धं तथा भृत्यैः सुतैरपि
అప్పుడు విభీషణుడు పుష్పక విమానం నుండి వెలువడిన ప్రకాశాన్ని చూసి, రాముడు వచ్చాడని గ్రహించాడు. హర్షంతో ఎదురుగా వెళ్లాడు—అన్ని మంత్రులతో పాటు, సేవకులు మరియు కుమారులతో కూడి।
Verse 8
अथ दृष्ट्वा सुदूरात्तं रामदेवं विभीषणः । पपात दण्डवद्भूमौ जयशब्दमुदीरयन्
అనంతరం దూరం నుంచే రామదేవుని చూసిన విభీషణుడు ‘జయ’ అని నినదిస్తూ దండవత్గా భూమిపై పడ్డాడు।
Verse 9
तथागतं परिष्वज्य सादरं स विभीषणम् । तेनैव सहितः पश्चाल्लंकां तां प्रविवेश ह
ఈ విధంగా వచ్చిన విభీషణుని గౌరవంతో, స్నేహంతో ఆలింగనం చేసి, తరువాత అతనితో కలిసి ఆ లంకలో ప్రవేశించాడు।
Verse 10
विभीषणगृहं प्राप्य तत्र सिंहासने शुभे । निविष्टो वानरैस्तैश्च समन्तात्परिवारितः
విభీషణుని గృహానికి చేరి, అక్కడ శుభమైన సింహాసనంపై కూర్చున్నాడు; ఆ వానరులు అతన్ని చుట్టూ నిలిచి పరివేష్టించారు।
Verse 11
ततो निवेदयामास तस्मै सर्वं विभीषणः । राज्यं पुत्रकलत्रादि यच्चान्यदपि किंचन
అప్పుడు విభీషణుడు అతనికి అన్నిటినీ సమర్పించాడు—తన రాజ్యం, కుమారులు, భార్య మొదలైనవి, ఇంకా ఉన్నదంతా కూడా।
Verse 12
ततः प्रोवाच विनयात्कृतांजलिपुटः स्थितः । आदेशो दीयतां देव ब्रूहि कृत्यं करोमि किम्
అప్పుడు అతడు వినయంతో కరజోడించి నిలబడి ఇలా అన్నాడు—“హే దేవా! ఆజ్ఞ ప్రసాదించండి; చెప్పండి, నేను ఏ కర్తవ్యం చేయాలి?”
Verse 14
सूत उवाच । निवेद्य राघवस्तस्मै सर्वं गद्गदया गिरा । वाष्पपूरप्रतिच्छन्नवक्त्रो भूयो विनिःश्वसन्
సూతుడు అన్నాడు—అన్నిటినీ అతనికి నివేదించిన తరువాత రాఘవుడు గద్గద స్వరంతో పలికాడు; కన్నీటి ప్రవాహంతో ముఖం కప్పబడి, మళ్లీ మళ్లీ దీర్ఘ నిశ్వాసాలు విడిచాడు।
Verse 15
ततः प्रोवाच सत्यार्थं विभीषणकृते हितम् । तं चापि शोकसंतप्तं संबोध्य रघुनंदनः
అనంతరం రఘునందనుడు విభీషణుని హితార్థమైన సత్యవచనములు పలికెను; శోకదగ్ధుడైన అతనిని బోధించి సాంత్వనపరచెను।
Verse 16
अहं राज्यं परित्यज्य सांप्रतं राक्षसोत्तम । यास्यामि त्रिदिवं तूर्णं लक्ष्मणो यत्र संस्थितः
ఓ రాక్షసోత్తమా, నేను ఇప్పుడు రాజ్యాన్ని పరిత్యజించి త్వరగా త్రిదివానికి వెళ్తాను; అక్కడ లక్ష్మణుడు స్థితుడై ఉన్నాడు।
Verse 17
न तेन रहितो मर्त्ये मुहूर्तमपि चोत्सहे । स्थातुं राक्षसशार्दूल बांधवेन महात्मना
ఓ రాక్షసశార్దూలా, ఆ మహాత్మ బంధువు లేక నేను మర్త్యలోకంలో క్షణమాత్రమూ నిలువలేను।
Verse 18
अहं शिक्षापणार्थाय तव प्राप्तो विभीषण । तस्मादव्यग्रचित्तेन संशृणुष्व कुरुष्व च
విభీషణా, నీకు ఉపదేశం చేయుటకే నేను వచ్చితిని; కావున అవ్యగ్రచిత్తంతో శ్రద్ధగా విను, అలాగే ఆచరించు।
Verse 19
एषा राज्योद्भवा लक्ष्मीर्मदं संजनयेन्नृणाम् । मद्यवत्स्वल्पबुद्धीनां तस्मात्कार्यो न स त्वया
రాజ్యమునుండి పుట్టిన ఈ లక్ష్మి మనుష్యులలో మదాన్ని కలిగిస్తుంది; స్వల్పబుద్ధులకు ఇది మద్యంలాంటిది, కాబట్టి నీవు దీనికి వశం కావద్దు।
Verse 20
शक्राद्या अमराः सर्वे त्वया पूज्याः सदैव हि । मान्याश्च येन ते राज्यं जायते शाश्वतं सदा
శక్రాది సమస్త అమర దేవతలు నీవు ఎల్లప్పుడూ పూజించి గౌరవించవలసినవారు; ఆ గౌరవం వల్ల నీ రాజ్యం నిరంతరం ఉద్భవించి శాశ్వతంగా నిలుస్తుంది.
Verse 21
मम सत्यं भवेद्वाक्य मेतस्मादहमागतः । प्राप्तराज्यप्रतिष्ठोऽपि तव भ्राता महाबलः
నా మాట సత్యమగుగాక—ఈ కారణంతోనే నేను వచ్చాను; నీ మహాబలుడైన అన్న రాజ్యాన్ని పొందీ స్థిరపడ్డాడుగాని (అహంకార భయం గుర్తించి) ధర్మసంయమం నిలుపు.
Verse 22
विनाशं सहसा प्राप्तस्तस्मान्मान्याः सुराः सदा । यदि कश्चित्समायाति मानुषोऽत्र कथंचन । मत्काय एव द्रष्टव्यः सर्वैरेव निशाचरैः
అహంకారికి అకస్మాత్తుగా వినాశం కలుగుతుంది; అందుచేత దేవతలు ఎల్లప్పుడూ గౌరవింపబడాలి. ఇక ఏ విధంగానైనా ఏ మనిషి ఇక్కడికి వస్తే, సమస్త నిశాచరులు అతనిని నా దేహమేనని భావించి—అవధ్యుడిగా, పూజ్యుడిగా—చూడాలి.
Verse 23
तथा निशाचराः सर्वे त्वया वार्या विभीषण । मम सेतुं समुल्लंघ्य न गंतव्यं धरातले
అలాగే, విభీషణా, నీవు సమస్త నిశాచరులను నియంత్రించాలి; నా సేతువును దాటి వారు భూమిపైకి వెళ్లి లోకానికి బాధ కలిగించకూడదు.
Verse 24
विभीषण उवाच । एवं विभो करिष्यामि तवादेशमसंशयम् । परं त्वया परित्यक्ते मर्त्ये मे जीवितं व्रजेत्
విభీషణుడు అన్నాడు—ప్రభూ, మీ ఆజ్ఞను నేను నిస్సందేహంగా అలాగే నిర్వహిస్తాను; కానీ మీరు మర్త్యలోకాన్ని విడిచిపెడితే నా ప్రాణమే విడిచిపోతుంది.
Verse 25
तस्मान्मामपि तत्रैव त्वं विभो नेतुमर्हसि । आत्मना सह यत्रास्ते प्राग्गतो लक्ष्मणस्तव
కాబట్టి, ఓ ప్రభూ, నన్ను కూడా అక్కడికే తీసికొనిపోవలసినవాడవు—నీతో పాటు—ముందుగా వెళ్లిన నీ లక్ష్మణుడు ఇప్పుడు నివసిస్తున్న చోటికి।
Verse 26
श्रीराम उवाच । मया तेऽक्षयमादिष्टं राज्यं राक्षससत्तम । तस्मान्नार्हसि मां कर्तुं मिथ्याचारं कथंचन
శ్రీరాముడు పలికెను—ఓ రాక్షసశ్రేష్ఠా, నీకు అక్షయమైన రాజ్యాన్ని నేను నియమించాను; కాబట్టి ఏ విధంగానూ నన్ను మిథ్యాచారిగా చేయకుము।
Verse 27
अहमस्मिन्स्वके सेतौ शंकरत्रितयं शुभम् । स्थापयिष्यामि कीर्त्यर्थं तत्पूज्यं भवता सदा । भक्तिमान्प्रतिसंधाय यावच्चंद्रार्कतारकम्
నా స్వకీయమైన ఈ సేతువుపై కీర్తి నిమిత్తం శుభమైన శంకరలింగాల త్రయాన్ని నేను స్థాపిస్తాను; నీవు భక్తితో మనస్సు నిలిపి, చంద్ర-సూర్య-తారలు ఉన్నంతకాలం, వాటిని నిత్యం పూజించుము।
Verse 28
एवमुक्त्वा रघुश्रेष्ठो राक्षसेन्द्रं विभीषणम् । दशरात्रं तत्र तस्थौ लंकायां वानरैः सह
ఇలా చెప్పి రఘువంశశ్రేష్ఠుడు రాక్షసేంద్రుడు విభీషణునితో మాట్లాడి, వానరులతో కలిసి లంకలో అక్కడే పది రాత్రులు నిలిచెను।
Verse 29
कुर्वन्युद्धकथाश्चित्रा याः कृताः पूर्वमेव हि । पश्यन्युद्धस्य सर्वाणि स्थानानि विविधानि च
వారు ముందే జరిగిన యుద్ధానికి సంబంధించిన అనేక విచిత్ర కథలను చెప్పుకొనుచూ, యుద్ధం జరిగిన అన్ని విధమైన స్థలాలను కూడా దర్శించుచుండిరి।
Verse 30
शंसमानः प्रवीरांस्तान्राक्षसान्बलवत्तरान् । कुम्भकर्णेन्द्रजित्पूर्वान्संख्ये चाभिमुखागतान्
యుద్ధంలో ఎదురెదురుగా వచ్చిన ఆ మహాబలవంతులైన వీర రాక్షసులను ఆయన ప్రశంసించాడు; వారిలో కుంభకర్ణుడు, ఇంద్రజిత్ ప్రధానులు.
Verse 31
ततश्चैकादशे प्राप्ते दिवसे रघुनंदनः । पुष्पकं तत्समारुह्य प्रस्थितः स्वपुरीं प्रति
ఆపై పదకొండవ రోజు వచ్చినప్పుడు రఘుకులానందుడు శ్రీరాముడు ఆ పుష్పక విమానాన్ని అధిరోహించి తన నగరమునకు బయలుదేరెను.
Verse 32
वानरैस्तैः समोपेतो विभीषणपुरःसरः । ततः संस्थापयामास सेतुप्रांते महेश्वरम्
ఆ వానరులతో కూడి, విభీషణుడు ముందుండగా, ఆయన సేతువు చివర మహేశ్వరుని ప్రతిష్ఠించెను.
Verse 33
मध्ये चैव तथादौ च श्रद्धापूतेन चेतसा । रामेश्वरत्रयं राम एवं तत्र विधाय सः
శ్రద్ధతో పవిత్రమైన మనస్సుతో రాముడు అక్కడ రామేశ్వరుల త్రయాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు—ఒకటి మధ్యలో, అలాగే ఒకటి ఆరంభంలో—అని అక్కడ విధించాడు.
Verse 34
सेतुबंधं तथासाद्य प्रस्थितः स्वगृहं प्रति । तावद्विभीषणेनोक्तः प्रणिपत्य मुहुर्मुहुः
సేతుబంధాన్ని చేరి ఆయన తన గృహమునకు బయలుదేరెను; అంతలో విభీషణుడు మళ్లీ మళ్లీ నమస్కరించి మాట పలికెను.
Verse 35
विभीषण उवाच । अनेन सेतुमार्गेण रामेश्वरदिदृक्षया । मानवा आगमिष्यंति कौतुकाच्छ्रद्धयाविताः
విభీషణుడు పలికెను—ఈ సేతు మార్గమున రామేశ్వర దర్శనాభిలాషతో, పవిత్ర కౌతుకముచే ఆకర్షితులై, శ్రద్ధతో ప్రేరితులైన మనుష్యులు ఇక్కడికి వచ్చెదరు।
Verse 36
राक्षसानां महाराज जातिः क्रूरतमा मता । दृष्ट्वा मानुषमायांतं मांसस्येच्छा प्रजायते
మహారాజా! రాక్షసుల జాతి అత్యంత క్రూరమని భావించబడుతుంది. మనిషి దగ్గరకు వస్తున్నాడని చూచిన వెంటనే వారికి మాంసాభిలాష కలుగుతుంది.
Verse 37
यदा कश्चिज्जनं कश्चिद्राक्षसो भक्षयिष्यति । आज्ञाभंगो ध्रुवं भावी मम भक्तिरतस्य च
ఎప్పుడైనా ఏదైనా రాక్షసుడు ఏ మనిషినైనా భక్షిస్తే, నా ఆజ్ఞాభంగం నిశ్చయంగా జరుగుతుంది—నా భక్తిలో రతుడైనవాడికైనా.
Verse 38
भविष्यंति कलौ काले दरिद्रा नृपमानवाः । तेऽत्र स्वर्णस्य लोभेन देवतादर्शनाय च
ఓ రాజా! కలియుగ కాలమున మనుష్యులు దరిద్రులగుదురు. అయినా వారు ఇక్కడికి స్వర్ణలోభముచేతను, దేవతా దర్శనార్థమునను వచ్చెదరు.
Verse 39
नित्यं चैवागमिष्यन्ति त्यक्त्वा रक्षःकृतं भयम् । तेषां यदि वधं कश्चिद्राक्षसात्प्रापयिष्यति
రాక్షసుల వల్ల కలిగిన భయాన్ని విడిచి వారు నిత్యమూ వచ్చుచుండెదరు. ఎవడైనా వారిని రాక్షసుని చేత మరణానికి గురిచేస్తే…
Verse 40
भविष्यति च मे दोषः प्रभुद्रोहोद्भवः प्रभो । तस्मात्कंचिदुपायं त्वं चिन्तयस्व यथा मम । आज्ञाभंगकृतं पापं जायते न गुरो क्वचित्
ప్రభో! ప్రభుద్రోహమునుండి పుట్టిన దోషము నాపై పడును. కావున, గురుదేవా, ఆజ్ఞాభంగమునుండి కలుగు పాపము నాకు ఎప్పుడూ కలగనట్లు ఏదో ఉపాయం ఆలోచించుము.
Verse 41
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा ततः स रघुसत्तमः । बाढमित्येव चोक्त्वाथ चापं सज्जीचकार सः
ఆ మాటలు విని రఘువంశశ్రేష్ఠుడు ‘బాఢమ్—అలానే’ అని పలికి, వెంటనే తన ధనుస్సును సిద్ధం చేసెను.
Verse 42
ततस्तं कीर्तिरूपं च मध्यदेशे रघूत्तमः । अच्छिनन्निशितैर्बाणैर्दशयोजनविस्तृतम्
అనంతరం రఘూత్తముడు మధ్యదేశమందు ఆ కీర్తిరూపమైన ప్రసిద్ధ నిర్మాణాన్ని పదునైన బాణాలతో ఛేదించి, దశ యోజనాల విస్తీర్ణమంతా కోసివేసెను.
Verse 43
तेन संस्थापितो यत्र शिखरे शंकरः स्वयम् । शिखरं तत्सलिंगं च पतितं वारिधेर्जले
అతడు స్థాపించిన శిఖరముపై స్వయంగా శంకరుడు ఉన్న చోట, ఆ శిఖరమూ దానిపై ఉన్న లింగమూ రెండూ సముద్రజలంలో పడిపోయెను.
Verse 44
एवं मार्गमगम्यं तं कृत्वा सेतुसमुद्भवम् । वानरै राक्षसैः सार्धं ततः संप्रस्थितो गृहम्
ఇలా అగమ్యమైన ఆ మార్గాన్ని సముద్రజన్యమైన సేతువుగా చేసి, తరువాత వానరులూ రాక్షసులూ కలిసి అతడు గృహమునకు బయలుదేరెను.
Verse 101
इति श्रीस्कांदे महापुराणएकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां षष्ठे नागरखण्डे हाटकेश्वरक्षेत्रमाहात्म्ये सेतुमध्ये श्रीरामकृतरामेश्वरप्रतिष्ठावर्णनंनामैको त्तरशततमोऽध्यायः
ఇట్లు శ్రీ స్కంద మహాపురాణము, ఏకాశీతి సహస్ర శ్లోకసంహితలోని షష్ఠ నాగరఖండమున హాటకేశ్వరక్షేత్రమాహాత్మ్యములో ‘సేతుమధ్యమున శ్రీరాముడు స్థాపించిన రామేశ్వర ప్రతిష్ఠావర్ణనము’ అను నూట ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।