Adhyaya 18

Verse 1

श्रीसूत उवाच । कुंभसंभवतीर्थेऽस्मिन्विधायाभिषवं नरः । रामकुंडं ततः पुण्यं गच्छेत्पापविमुक्तये

శ్రీ సూతుడు పలికెను—ఈ కుంభసంభవ తీర్థమున విధివిధానముగా స్నానమాచరించి, పాపవిముక్తికై అనంతరం పుణ్యమైన రామకుండమునకు వెళ్లవలెను।

Verse 2

रघुनाथसरः पुण्यं द्विजाः पापहरं तथा । रघुनाथसरस्तीरे कृतो यज्ञोऽल्पदक्षिणः

హే ద్విజులారా, రఘునాథ సరస్సు పుణ్యమైనదీ పాపహరమైనదీ. దాని తీరమున అಲ್ಪ దక్షిణతో యజ్ఞము నిర్వహింపబడెను।

Verse 3

संपूर्णफलदो भूयात्स्वाध्यायोऽपि जपस्तथा । रघुनाथ सरस्तीरे मुष्टिमात्रमपि द्विजाः

హే ద్విజులారా, రఘునాథ సరస్సు తీరమున స్వాధ్యాయమో జపమో—ముష్టిమాత్రమైనా చేసినచో అది సంపూర్ణ ఫలదాయకమగును।

Verse 4

दत्तं चेद्वेदविदुषे तदनंतगुणं भवेत् । रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुंगवाः

వేదవిద్వాంసునకు దానం చేసినచో అది అనంతగుణ ఫలదాయకమగును. హే మునిపుంగవులారా, ఇప్పుడు రామతీర్థమును ఉద్దేశించి నేను వివరిస్తాను।

Verse 5

इतिहासं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । सुतीक्ष्णनामा विप्रेंद्रो मुनिर्नियतमानसः

ఇది మహాపుణ్యకరమైన ఇతిహాసము, సమస్త పాపనాశకము. సుతీక్ష్ణనామక బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠ ముని, నియతమనస్సుతో ఉన్నాడు.

Verse 6

अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिंतकः । रामचंद्रसरस्तीरे तपस्तेपे सुदुष्करम्

అతడు అగస్త్యుని శిష్యుడు; శ్రీరాముని పాదపద్మాలను నిరంతరం ధ్యానించేవాడు. రామచంద్ర సరస్సు తీరంలో అతడు అత్యంత దుష్కర తపస్సు చేశాడు.

Verse 7

जपन्षडक्षरं मंत्रं रामचंद्राधिदैवतम् । नित्यं स पंचसाहस्रं मत्रराजमतंद्रितः

రామచంద్రునే అధిదేవతగా భావించి అతడు షడక్షర మంత్రాన్ని జపించేవాడు. అలసటలేక నిత్యం మంత్రరాజాన్ని ఐదు వేల సార్లు ఆవర్తించేవాడు.

Verse 8

जजाप कुर्वन्स्नानं च रघुनाथसरोजले । भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः

రఘునాథ సరస్సు జలంలో స్నానం చేస్తూనే అతడు జపాన్ని కొనసాగించేవాడు. భిక్షపై జీవించి, నియతాహారంతో, క్రోధజయుడై, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు.

Verse 9

एवं सुतीक्ष्णो विप्रेंद्रा बहुकालमवर्तत । ततः कदाचित्स मुनीरामं ध्याय न्सदा हृदि । तुष्टाव सीतासहितं रामचंद्रं सभक्तिकम्

హే బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా! ఈ విధంగా సుతీక్ష్ణుడు చాలా కాలం ఉన్నాడు. తరువాత ఒకసారి ఆ ముని హృదయంలో సదా రాముని ధ్యానిస్తూ, సీతాసహిత రామచంద్రుని భక్తితో స్తుతించాడు.

Verse 10

सुतीक्ष्ण उवाच । नमस्ते जानकीनाथ नमस्ते हनुमत्प्रिय

సుతీక్ష్ణుడు పలికెను— హే జానకీనాథా! నీకు నమస్కారం; హే హనుమత్ప్రియా! నీకు నమస్కారం।

Verse 11

नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित । नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च

కౌశికముని యాగరక్షణకు దీక్షితుడవైనవాడా! నీకు నమస్కారం. హే కౌసల్యాతనయా, విశ్వామిత్రప్రియా! నీకూ నమస్కారం.

Verse 12

नमस्ते हरकोदण्डभंजकामरसेवित । मारीचांतक राजेंद्र ताटकाप्राणनाशन

హరుని కోదండాన్ని భంజించినవాడా, దేవతలచే సేవింపబడినవాడా! హే మారీచాంతక రాజేంద్రా, తాటక ప్రాణనాశకా! నీకు నమస్కారం.

Verse 13

कबंधारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज । जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः

హే కబంధహర హరీ, హే దశరథాత్మజా! నీకు నమో నమః. హే జామదగ్న్యజయా, ఖరవిధ్వంసకా! నీకు నమస్కారం.

Verse 14

नमः सुग्रीवनाथाय नमो वालिहराय ते । विभीषणभयक्लेशहारिणे मलहारिणे

హే సుగ్రీవనాథ-రక్షకా! నీకు నమస్కారం. హే వాలిహరా! నీకు నమస్కారం. విభీషణుని భయక్లేశాలను హరించే, మలహరా! నీకు నమో నమః.

Verse 15

अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज । अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः

అహల్యా దుఃఖాన్ని సంహరించినవాడా, భరతుని అగ్రజా, నీకు నమస్కారం. సముద్ర గర్వాన్ని అణచినవాడా, ఆ సేతువును నిర్మింపజేసినవాడా, నీకు నమః।

Verse 16

तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः । रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने

తారక బ్రహ్మస్వరూపుడా, నీకు నమః; లక్ష్మణుని అగ్రజా, నీకు నమస్కారం. రాక్షస సంహారకుడా, రావణ మర్దకుడా, నీకు నమో నమః।

Verse 17

कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्व रक्षाविधायिने । इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम्

కోదండాన్ని ధరించినవాడా, సమస్త విధాల రక్షణ కల్పించువాడా, నీకు నమః. ఇలా స్తుతిస్తూ ముని సుతీక్ష్ణుడు ప్రతిదినం శ్రీరాముని కీర్తించెను।

Verse 18

निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः । एवमभ्यसतस्तस्य राम मन्त्रं षडक्षरम्

రామచంద్రునందు లీనమైన బుద్ధితో అతడు నిరంతరం కాలాన్ని గడిపెను. ఇలా అభ్యసించుచుండగా షడక్షర ‘రామ’ మంత్రం అతనికి నిత్యసాధనమైంది।

Verse 19

स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः । तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम्

హే సువ్రతులారా! ఈ స్తోత్రంతో రామచంద్రుని స్తుతించుచూ, రఘునాథుని తీర్థంలో ప్రతిదినం స్నానం చేయుచూ…

Verse 20

अभवन्निश्चला भक्ती रामचंद्रेतिनिर्मला । अभूदद्वैतविज्ञानं प्रत्यगात्मैकलक्षणम्

రామచంద్రుని పవిత్ర స్మరణవలన నిర్మలమైన, అచంచలమైన భక్తి కలిగింది; అంతరాత్మ ఏకత్వలక్షణమైన అద్వైతజ్ఞానమూ ఉదయించింది।

Verse 21

अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम् । परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः

త్రయీ (వేదత్రయం) అధ్యయనం చేయకపోయినా, వేదం వినకపోయినా, దాని జ్ఞానం ప్రబలింది; ఓ ద్విజులారా, పరకాయప్రవేశ సామర్థ్యమూ కలిగింది।

Verse 22

आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च । अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्

ఆకాశగమన శక్తి, కళల్లో వైదగ్ధ్యమూ కలిగాయి; అలాగే ఎప్పుడూ వినని శాస్త్రాల జ్ఞానమూ గురువు లేకుండానే ప్రాప్తమైంది।

Verse 23

गमनं सर्वलोकेषु प्रति घातविवर्जितम् । अतींद्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा

అన్ని లోకాలలో ప్రతిఘాతం లేకుండా గమనం కలిగింది; అతీంద్రియార్థ దర్శనం కలిగింది; అలాగే దేవతలతో సంభాషణ కూడా జరిగింది।

Verse 24

पिपीलिकादिजंतूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः । ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा

ఓ ద్విజులారా, చీమల వంటి జీవుల మాటలు మరియు క్రియల జ్ఞానమూ కలిగింది; అలాగే బ్రహ్మ, విష్ణు, మహాదేవుల లోకాలకూ గమించే సామర్థ్యమూ లభించింది।

Verse 25

चतुर्दशसु लोकेषु स्वाधीनगमनं तथा । एतान्यन्यानि सर्वाणि योगिलभ्यानि सत्तमाः

చతుర్దశ లోకాలలో ఇష్టానుసారంగా స్వాధీన గమనం కలుగుతుంది. ఓ సత్తములారా, ఇవి మరియు ఇలాంటి ఇతర సిద్ధులు యోగులకు లభ్యమగును.

Verse 26

सुतीक्ष्णस्याभवन्विप्रा रामा तीर्थनिषेवणात् । एवंप्रभावं तत्तीर्थं महापातकनाशनम्

ఓ విప్రులారా, రామతీర్థాన్ని భక్తితో సేవించినందువల్ల సుతీక్ష్ణునికి ఈ ఫలాలు కలిగినవి. ఆ తీర్థం ఇంత ప్రభావశాలి—మహాపాతకాలను కూడా నశింపజేస్తుంది.

Verse 27

महासिद्धिकरं पुण्यमपमृत्युविनाशनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशना शनम्

ఇది మహాపుణ్యకరం, మహాసిద్ధిని ప్రసాదించేది, అపమృత్యువును నశింపజేసేది. ఇది మనుష్యులకు భుక్తి-ముక్తి ఇస్తుంది, నరకక్లేశాలను తొలగిస్తుంది.

Verse 28

रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम् । अस्य तीरे महल्लिंगं स्थापयित्वा रघूद्वहः । पूजयामास तल्लिंगं लोकानुग्रहका म्यया

ఇది నిత్యం రామభక్తిని ప్రసాదించి, సంసారఛేదానికి కారణమగును. దీని తీరంలో రఘువంశోత్తముడు మహాలింగాన్ని స్థాపించి, లోకానుగ్రహం కోరుతూ ఆ లింగాన్ని పూజించాడు.

Verse 29

रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिंगदर्शनात् । नराणां मुक्तिरेव स्यात्किमुतान्या विभूतयः

మహాపుణ్యమైన రామతీర్థంలో స్నానం చేసి, ఆ లింగ దర్శనం చేయగానే మనుష్యులకు నిశ్చయంగా ముక్తి లభిస్తుంది—ఇతర విభూతుల సంగతి ఏమనాలి!

Verse 30

तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्म पुत्रः पुरा द्विजाः । अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्

హే ద్విజులారా! పూర్వకాలంలో ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు అక్కడ స్నానం చేసి, శ్రీశివ దర్శనం పొందిన వెంటనే అసత్యవచనమునుంచి పుట్టిన దోషమునుండి క్షణమాత్రంలో విముక్తుడయ్యాడు।

Verse 31

ऋषय ऊचुः असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज । यद्दोषशांतये सस्नौ रामतीथेऽतिपावने

ఋషులు పలికిరి— హే సూతపుత్రా! ధర్మపుత్రుడు ఎందుకు అసత్యమును పలికెను? ఆ దోషశాంతికై అతిపావనమైన రామతీర్థంలో స్నానం చేసెను కదా!

Verse 32

श्रीसूत उवाच । युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे । छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके

శ్రీసూతుడు పలికెను— హే ఋషులారా! యుద్ధంలో ధర్మపుత్రుడు ఛలముతో ఎలా అసత్యమును పలికెనో, మరియు రామతీర్థంలో ఆ దోషం ఎలా నశించెనో నేను చెప్పుదును।

Verse 33

अन्योन्यं पांडवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा । धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्नोधनमुखास्तदा

హే విప్రులారా! పూర్వకాలంలో ధర్మపుత్రుడు మొదలైన పాండవులు మరియు ధృతరాష్ట్రుని కుమారులు—దుర్యోధనుని నాయకత్వంలో—అప్పుడు పరస్పరం విరోధంగా నిలిచిరి।

Verse 34

महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः । महत्या सेनया सार्द्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च

హే విప్రశ్రేష్ఠులారా! రాజ్యార్థం మహావైరాన్ని పొందిన వారు, మహాసేనలతో కూడి కురుక్షేత్రంలో సమవేతులయ్యారు।

Verse 35

अयुध्यन्समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः । युद्धं कृत्वा दशदिनं गांगेयः पतितो भुवि

వీరులు సమరంలో యుద్ధం చేసి, సంగ్రామంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగలేదు. పది దినాలు యుద్ధం చేసి గాంగేయుడు (భీష్ముడు) భూమిపై పడిపోయెను.

Verse 36

ततः पंचदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । आचार्यो युयुधे द्रोणो महाबलपराक्रमः

అనంతరం మరొక ఐదు దినాలు పరాక్రమవంతుడైన ధృష్టద్యుమ్నునితో మహాబల-పరాక్రమశాలి ఆచార్య ద్రోణుడు యుద్ధం చేసెను.

Verse 37

अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचर्यो महाबली । विसृजन्पांडवानीकं पीडयामास वीर्यवान्

మహాబలవంతుడైన ద్రోణాచార్యుడు అనేక అస్త్రశస్త్రాలను విసిరి, తన వీర్యంతో పాండవ సేనను తీవ్రంగా పీడించెను.

Verse 38

अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः । अभिनद्बाणवर्षेण द्रोणसेनामनेकधा

అప్పుడు దివ్యాస్త్రాలతో ప్రకాశించే మహాబలుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు బాణవర్షంతో ద్రోణుని సేనను అనేక విధాలుగా ఛిన్నభిన్నం చేసెను.

Verse 39

धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत् । पार्थसेना तथा द्रोणबाणवर्षातिपीडिता

అప్పుడు ద్రోణుడు ధృష్టద్యుమ్నుని శరవర్షాలతో కప్పివేసెను. అలాగే ద్రోణుని బాణవర్షంతో పార్థసేన కూడా అత్యంతంగా పీడితమైంది.

Verse 40

दशदिक्षु भयाक्रांता विद्रुता द्विजसत्तमाः । ततोऽर्जुनो रणे द्रोणं युयुधे रथिनां वरः

భయాక్రాంతులైన శ్రేష్ఠ ద్విజులు పది దిక్కులకూ చెదిరి పారిపోయారు. అప్పుడు రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన అర్జునుడు రణంలో ద్రోణునితో యుద్ధం చేశాడు.

Verse 41

रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे । द्रष्टुं समागतैर्देवैरभूद्व्योमनिरं तरम्

అక్కడ రణనిపుణులైన విజయం (అర్జునుడు) మరియు ద్రోణుడు యుద్ధం చేయగా, దాన్ని చూడటానికి దేవతలు సమాగమించారు; ఆకాశం ఖాళీ లేకుండా నిండిపోయింది.

Verse 42

द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि । सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोरभवद्रणः

హే విప్రులారా! భూమిపై ద్రోణ-ఫాల్గునుల యుద్ధానికి సమానమైన పోరు లేదు. ఉత్సాహరోషాలతో నిండిన ఆచార్యుడు-శిష్యుడి మధ్య ఆ రణం జరిగింది.

Verse 43

द्रोणफाल्गुनयोर्युद्धं द्रोणफाल्गुन योरिव । बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम्

ద్రోణ-ఫాల్గునుల యుద్ధం మళ్లీ ద్రోణ-ఫాల్గునుల యుద్ధంలానే అనిపించింది. అప్పుడు ద్రోణుడు మనసులో అర్జునుని పరాక్రమాన్ని ఎంతో గౌరవించాడు.

Verse 44

ततो द्रोणो महावीर्यं प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् । विहाय पांचालबलं समयुध्यत वीर्यवान्

అప్పుడు మహావీర్యుడైన ద్రోణుడు పాంచాల సేనను పక్కనబెట్టి, తన ప్రియశిష్యుడైన ఫాల్గునునితో నేరుగా సమరానికి దిగాడు.

Verse 45

सविंशतिसहस्राणि दश तत्रायुतानि च । द्रोणाचार्योऽवधीद्राज्ञां युद्धे सगजवाजिनाम्

ఆ యుద్ధంలో ద్రోణాచార్యుడు గజవాజులతో కూడిన రాజులను—ఇరవై వేలమంది, అదనంగా పది అయుతాలు—వధించాడు।

Verse 46

धृष्टद्युम्नोऽथ कुपितो द्रोण मभ्यहनच्छरैः । द्रोणश्च पट्टिशं गृह्य धृष्टद्युम्नमताडयत्

అప్పుడు కోపించిన ధృష్టద్యుమ్నుడు ద్రోణునిపై బాణాలతో దాడి చేశాడు; ద్రోణుడు పట్టిశం (భాలం) పట్టుకొని ధృష్టద్యుమ్నుని కొట్టాడు।

Verse 47

शरैर्विव्याध तं युद्धे तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः । परङ्मुखोऽभवत्तत्र धृष्ट द्युम्नः शराहतः

యుద్ధంలో అతడు అగ్నిశిఖల వంటి పదునైన బాణాలతో అతనిని ఛేదించాడు; అప్పుడు బాణాఘాతంతో ధృష్టద్యుమ్నుడు వెనుదిరిగాడు।

Verse 48

ततो विरथमागत्य धृष्टद्युम्नं वृकोदरः । स्वं स्यंदनं समारोप्य द्रोणाचार्यमथाब्रवीत्

తర్వాత రథం కోల్పోయిన ధృష్టద్యుమ్నుని వద్దకు వచ్చిన వృకోదరుడు (భీముడు) అతనిని తన రథంపై ఎక్కించాడు; అనంతరం ద్రోణాచార్యునితో పలికాడు।

Verse 49

स्वकर्मभिरसंतुष्टाः शिक्षितास्त्रा द्विजाधमाः । न युद्ध्येरन्यदि क्रूरा न नश्येरन्नृपा रणे

తమ స్వధర్మకర్మలతో తృప్తి లేక, అస్త్రవిద్యలో శిక్షణ పొందిన ఆ నీచ బ్రాహ్మణులు క్రూరులయ్యారు; లేకపోతే రాజులు యుద్ధం చేయరు, రణంలో నరపతులు నశించరు।

Verse 50

अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः । हिंसया दारपुत्रादीन्रक्षंते व्याधजातयः

అహింస బ్రాహ్మణులకు సదా స్మరింపబడే పరమధర్మము. అయినా వ్యాధజాతులు హింసచేత తమ భార్య, కుమారులు మొదలైనవారిని రక్షించుకొనుచున్నారు.

Verse 51

हिंसीस्त्वमेकपुत्रार्थे युद्धे स्थित्वा बहून्नृपान् । स चापि ते सुतो ब्रह्मन्हतः शेते रणाजिरे

ఒకే కుమారుని కోసము నీవు హింస చేసితివి; యుద్ధములో నిలిచి అనేక రాజులను సంహరించితివి. అయినా ఆ నీ కుమారుడే, ఓ బ్రాహ్మణా, రణభూమిలో హతుడై పడియున్నాడు.

Verse 52

तथापि लज्जा ते नास्ति शोकोऽपीह न जायते । वचनं त्विति भीमस्य सत्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरात्

అయినను నీకు లజ్జ లేదు; ఇక్కడ శోకమూ కలుగదు. యుధిష్ఠిరుని నుండి భీముని వచనముల సత్యవృత్తాంతము విని…

Verse 53

निजायुधं स तत्याज पपात स्यंदनो परि । योगवित्प्रायमातस्थे द्रोणाचार्यस्तदा द्विजाः

అతడు తన ఆయుధమును విడిచి రథముపైనే పడిపోయెను. అప్పుడు యోగవిదుడైన ద్రోణాచార్యుడు, ఓ ద్విజులారా, ప్రాయోపవేశము (మరణోపవాసము) ఆచరించెను.

Verse 54

तदंतरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः । खङ्गपाणिः शिरच्छेत्तुमभ्यधावद्रणा जिरे

ద్రోణాచార్యుని పక్కన ఉన్న ఆ అవకాశమును గ్రహించి, ఖడ్గధారి యోధుడు రణభూమిలో ఆయన శిరఛ్ఛేదము చేయుటకు దూసుకొనివచ్చెను.

Verse 55

वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ । योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ

పార్థుడు మొదలైనవారు వారిస్తున్నా, అతడు ఆ తల నరకడానికి ఉద్యుక్తుడయ్యాడు. ద్రోణుడు యోగవేత్త కావడం వల్ల, ఆయన మూర్ధము నుండి ఒక జ్యోతి ఊర్ధ్వముగా స్వర్గానికి వెళ్ళింది.

Verse 56

दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादि भिर्मृधे । द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः

యుద్ధంలో కృష్ణుడు, అర్జునుడు, కృపుడు, ధర్మరాజు మొదలైనవారు చూస్తుండగా, ప్రాణం లేని ద్రోణుని శరీరం నుండి తల నరకబడింది.

Verse 57

भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् । जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादय स्तदा

యుద్ధంలో భరద్వాజ పుత్రుడైన ద్రోణుడు హతుడవ్వగా, కౌరవులు భయంతో పారిపోయారు. ఓ విప్రులారా! అప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుడు మొదలైనవారు మరియు పాండవులు సంతోషించారు.

Verse 58

सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् । एतद्द्रवति कि सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप

ఆ సైన్యం పారిపోతుండటం చూసి అశ్వత్థామ సుయోధనుడితో ఇలా అన్నాడు: "ఓ రాజా! ఆయుధాలు వదిలేసి ఈ సైన్యం ఎందుకు పారిపోతోంది?"

Verse 59

तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तु मशक्नुवन् । युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् । द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा

అప్పుడు దుర్యోధన మహారాజు స్వయంగా చెప్పలేక, యుద్ధంలో ద్రోణుని మరణం గురించి చెప్పమని కృపాచార్యుని కోరాడు. అప్పుడు కృపాచార్యుడు అశ్వత్థామకు గురువు (తండ్రి) మరణవార్తను తెలిపాడు.

Verse 60

कृप उवाच । अश्वत्थामंस्तव पिता ब्रह्मास्त्रेण मृधे रिपून् । हत्वा निनाय सदनं यमस्य शतशो बली

కృపుడు పలికెను—ఓ అశ్వత్థామా! నీ తండ్రి యుద్ధంలో బ్రహ్మాస్త్రంతో శత్రువులను సంహరించి, బలవంతుడై, వందల మందిని యమసదనానికి పంపెను।

Verse 61

दुराधर्षतमं दृष्ट्वा तद्वीर्यं केशवस्तदा । पांडवान्प्राह विप्रेंद्र वाक्यं वाक्यविशारदः

ఆ అజేయమైన పరాక్రమాన్ని చూచి కేశవుడు అప్పుడు, ఓ విప్రేంద్రా, వాక్యనైపుణ్యంతో పాండవులను ఉద్దేశించి పలికెను।

Verse 62

केशव उवाच । द्रोणं जेतुमुपायोऽस्ति पांडवा युधि दुर्जयम्

కేశవుడు పలికెను—ఓ పాండవులారా! యుద్ధంలో దుర్జేయుడైన ద్రోణుణ్ని జయించుటకు ఒక ఉపాయం ఉంది।

Verse 63

अश्वत्थात्मा तव सुतो हतो द्रोण मृधेऽधुना । सत्यवादी वदेदेवं यदि प्रामाणिको जनः

‘ద్రోణా! అశ్వత్థామా—నీ కుమారుడు—ఇప్పుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు’ అని, సత్యనిష్ఠుడైన విశ్వసనీయుడు చెప్పినచో, అది నమ్మబడును।

Verse 64

द्रोणो निवर्तेत रणात्तदा त्यक्त्वायुधं क्षणात् । अत एनां मृषावार्तां धर्मराजोऽधुना वदेत्

అప్పుడు ద్రోణుడు క్షణంలో ఆయుధాలను విడిచి యుద్ధం నుండి వెనుదిరుగును; అందుచేత ధర్మరాజు ఇప్పుడు ఈ అబద్ధ వార్తను పలకవలెను।

Verse 65

नान्यथा शक्यते जेतुं द्रोणो युद्धविशारदः । धर्माज्जेतुमशक्यं चेद्धर्मं त्यक्त्वाऽप्यरिं जयेत्

యుద్ధంలో నిపుణుడైన ద్రోణుడిని ఇతర మార్గాలతో జయించడం సాధ్యం కాదు. ధర్మమార్గంలో విజయం అసాధ్యమైతే, ధర్మాన్ని కూడా విడిచి శత్రువును జయించవచ్చు।

Verse 66

इति केशववाक्यं तच्छ्रुत्वा भीमः पृथासतः । पितरं ते समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत

కేశవుని ఆ మాటలు విని పృథాసుతుడైన భీముడు నీ తండ్రి వద్దకు వెళ్లి అసత్య వాక్యాన్ని పలికాడు।

Verse 67

अश्वत्थामा हतो द्रोण युद्धेऽत्र पतितोऽधुना । द्रोणाचार्योपि तद्वाक्यममन्यत यथार्थतः

“అశ్వత్థాముడు హతుడయ్యాడు, ఓ ద్రోణా; అతడు ఇప్పుడే ఇక్కడ యుద్ధంలో పడిపోయాడు।” ద్రోణాచార్యుడు కూడా ఆ మాటను నిజమని భావించాడు।

Verse 68

अविश्वस्य पुनः सोऽथ धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत् । धर्मात्मज मृधे सूनुरश्वत्थामा ममाधुना

అయినా సందేహంతో అతడు ధర్మరాజుని చేరి ఇలా అన్నాడు— “హే ధర్మాత్మజా! ఈ యుద్ధంలో నా కుమారుడు అశ్వత్థాముడు ఇప్పుడు…”

Verse 69

हतः किं त्वं वदस्वाद्य सत्यवादी भवान्मतः । धर्मपुत्रोऽसत्यभीरुरासीच्चारिजयोत्सुकः

“…అతడు హతుడా? ఈ రోజు నాకు చెప్పు; నీవు సత్యవాదిగా ప్రసిద్ధుడవు।” ధర్మపుత్రుడు అసత్యానికి భయపడుతూ కూడా విజయాకాంక్షతో సందిగ్ధంలో నిలిచాడు।

Verse 70

किं कर्तव्यं मयाद्येति दोलालोलमना अभूत् । स दृष्ट्वा भीमनिहतमश्वत्थामाभिधं गजम्

“ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి?” అని అతని మనస్సు ఊగిసలాడింది. ఆపై భీముడు సంహరించిన ‘అశ్వత్థామా’ అనే ఏనుగును చూసి అతడు సందేహ-విచారాలలో మునిగెను.

Verse 71

अश्वत्थामा हतो युद्धे भीमेनाद्य रणे महान् । इत्थं द्रोणं बभाषेऽसौ धर्मपुत्रश्छलोक्तितः

“ఈ మహా రణంలో నేడు భీముడు యుద్ధంలో అశ్వత్థామాను హతమార్చాడు” అని చెప్పి, ధర్మపుత్రుడు యుధిష్ఠిరుడు మోసపూరిత వాక్యంతో ద్రోణునితో పలికెను.

Verse 72

तच्छ्रुत्वा त्वत्पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धान्न्यवर्त्तत । अथ धर्मसुतः प्राह परं वारण इत्यपि

అది విని నీ తండ్రి ఆయుధాన్ని విడిచి యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగెను. అప్పుడు ధర్మసుతుడు మళ్లీ పలికెను—“చాలు, ఆపు; విరమించు” అని.

Verse 73

त्यक्तं शस्त्रं न गृह्णीयां युद्धे पुनरिति स्म सः । प्रतिजज्ञे तव पिता वत्स द्रोणो बली पुनः

“వదిలిన ఆయుధాన్ని నేను మళ్లీ యుద్ధంలో ఎత్తను” అని అతడు చెప్పెను. ఓ వత్సా, నీ బలవంతుడైన తండ్రి ద్రోణుడు మళ్లీ ఈ దృఢ ప్రతిజ్ఞ చేశాడు.

Verse 74

अतः शस्त्रं न जग्राह प्रतिज्ञाभंगकातरः । धृष्टद्युम्नं तदा दृष्ट्वा पिता ते मृत्युमात्मनः

అందువల్ల ప్రతిజ్ఞాభంగ భయంతో అతడు ఆయుధాన్ని ఎత్తలేదు. అప్పుడు ధృష్టద్యుమ్నుని చూసి నీ తండ్రి అతడిని తనకు సాక్షాత్తు మృత్యువుగా భావించెను.

Verse 75

मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् । अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः

ఆ యోగవేత్త ప్రాయోపవేశము చేయ నిశ్చయించుకొని రథముపై ఆసీనుడయ్యెను. సమాధిస్థుడై, ప్రాణములను నిరోధించి, వాక్కును అదుపులో ఉంచుకొని మౌనము వహించెను.

Verse 76

ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् । तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः

పిమ్మట శిరస్సును భేదించుకొని అతని ప్రాణములు క్షణములో నిర్గమించెను. ఓ వत्सा! అప్పుడు మరణించిన ద్రోణుని శిరస్సు ఖడ్గముతో ఖండింపబడెను.

Verse 77

केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि । मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः । सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्

ధృష్టద్యుమ్నుడు యుద్ధములో చేతితో జుట్టు పట్టుకొని అతనిని సంహరించెను. అర్జునాదులు మరియు సైనికులందరూ 'చంపవద్దు' అని అరచిరి. అందరూ వారించుచున్నను, అతడు నీ తండ్రిని సమీపము నుండి వధించెను.

Verse 78

श्रीसूत उवाच । पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः

శ్రీ సూతుడు పలికెను: ఓ ద్విజులారా! తండ్రి చంపబడెనని విని అశ్వత్థామ చాలా సేపు రోదించెను.

Verse 79

कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत । अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः

అక్కడ తీవ్రమైన కోపముతో మండుచు అతడు ఇట్లు పలికెను: "ఎవడు అసత్యము పలికి నా తండ్రిని ఆయుధములు విడచునట్లు చేసెనో..."

Verse 80

पितरं मेऽद्य तं पार्थमप्यन्या थ पांडवान् । गृहीत्वा केशपाशं यस्त्यक्तशस्त्रशिरोऽहनत्

ఈ రోజు నేను నా తండ్రియైన ఆ పార్థుని (అర్జునుని) మరియు ఇతర పాండవులను కూడా సంహరిస్తాను; కేశపాశాన్ని పట్టుకొని, ఆయుధం విడిచిన, శిరస్సు వంచినవానిని వధించినవాడే అతడు।

Verse 81

छद्मना पार्षतं तं च हनिष्याम्यचिरादहम् । कृष्णेन सह पश्यंतु पाण्डवा मत्पराक्रमम्

మాయచేత ఆ పర్షతుడు ధృష్టద్యుమ్నుని కూడా నేను త్వరలోనే వధిస్తాను; కృష్ణునితో కూడిన పాండవులు నా పరాక్రమాన్ని చూడుగాక।

Verse 82

इति द्रौणिर्द्विजास्तत्र प्रतिजज्ञे भयंकरम् । ततोस्तं गत आदित्ये राजानः सर्व एव ते

ఓ ద్విజులారా! ఈ విధంగా ద్రౌణి అక్కడ భయంకరమైన ప్రతిజ్ఞ చేశాడు; తరువాత సూర్యుడు అస్తమించగానే ఆ రాజులందరూ (యోధులు) వెనుదిరిగారు।

Verse 83

उभये निहते द्रोणे प्राविशन्पटमण्डपम् । अष्टादशदिनैरेवं निवृत्तमभवद्रणम्

రెండు సేనల మధ్య ద్రోణుడు నిహతుడైన తరువాత వారు పటమండపంలో (గుడార మండపంలో) ప్రవేశించారు; ఈ విధంగా పద్దెనిమిది రోజుల్లో యుద్ధం ముగిసింది।

Verse 84

शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखांस्ततः । धार्तराष्ट्रान्निहत्याजौ धर्मराजो युधिष्ठिरः

శల్యుడు, కర్ణుడు మరియు దుర్యోధనుని నాయకత్వంలోని ఇతరులు యుద్ధంలో నిహతులైన తరువాత ధర్మరాజు యుధిష్ఠిరుడు రణభూమిలో ధృతరాష్ట్రపుత్రులను సంహరించాడు।

Verse 85

स्वीयानां च परेषां च मृतानां सांपरायिकम् । अकरोद्विधिवद्विप्राः सार्धं धौम्या दिभिर्द्विजैः

అప్పుడు విధివిధానముగా బ్రాహ్మణులు ధౌమ్యాది ద్విజమునులతో కలిసి తమవారికీ శత్రువులవారికీ మరణించినవారి కోసం సాంపరాయిక శ్రాద్ధాది కర్మలను నిర్వహించారు।

Verse 86

वंदित्वा धृतराष्ट्रं च सर्वे संभूय पाण्डवाः । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता हतशिष्टजनैर्वृताः

అన్ని పాండవులు కలిసి ధృతరాష్ట్రునికి వందనం చేసి, ఆయన అనుమతి పొందిన తరువాత, సంహారానంతరం మిగిలిన జనులతో చుట్టుముట్టబడి ప్రయాణమయ్యారు।

Verse 87

संप्राप्य हास्तिनपुरं प्राविशंस्ते स्वमंदिरम् । ततः कतिपयाहःसु गतेषु किल नागराः

హాస్తినపురానికి చేరుకొని వారు తమ రాజమందిరంలో ప్రవేశించారు; ఆపై కొన్ని దినాలు గడిచిన తరువాత నగరవాసులు కూడా నిజంగా (తదుపరి విషయంపై) సమీకృతులయ్యారు।

Verse 89

धौम्यादिमुनिभिः सार्धं धर्मजस्य महात्मनः । राज्या भिषेचनं कर्तुं प्रारभंत मुनीश्वराः । राज्याभिषेचने तस्य प्रवृत्ते धर्मजस्य तु । अशरीरा ततो वाणी बभाषे धर्मनंदनम्

ధౌమ్యాది మునులతో కలిసి మునీశ్వరులు మహాత్మ ధర్మజుని రాజ్యాభిషేకాన్ని ప్రారంభించారు; అయితే ఆ అభిషేకం జరుగుతుండగానే అశరీర వాణి ధర్మనందనుని ఉద్దేశించి పలికింది।

Verse 90

धर्म पुत्र महाभाग रिपूणामपि वत्सल । राज्याभिषेकं मा कार्षीर्नार्हस्त्वं राज्यपालने

“హే మహాభాగ ధర్మపుత్రా, శత్రువుల పట్ల కూడా వాత్సల్యముగలవాడా! రాజ్యాభిషేకం చేయించుకోకు; ఇప్పటికీ నీవు రాజ్యపాలన భారాన్ని మోయుటకు అర్హుడవు కాదు।”

Verse 91

यतस्त्वं छद्मनाचार्यमुक्त्वा सत्यं द्विजोत्तमम् । न्यस्त शस्त्रं रणे राजन्नघातयदलज्जकः

ఓ రాజా, నీవు మోసంతో ఆ శ్రేష్ఠ ద్విజుని ‘ఆచార్యుడు’ ‘సత్యవాది’ అని పలికి, యుద్ధంలో ఆయుధాలు విడిచిన వేళ నిర్లజ్జగా అతనిని హతముచేయించితివి।

Verse 92

अतस्ते पापबाहुल्यं विद्यते धर्मनंदन । प्रायश्चित्तमकृत्वास्य राज्यपालनकर्मणि

అందుచేత, ఓ ధర్మనందనా, నీకు పాపబాహుల్యం ఏర్పడింది; దీనికి ప్రాయశ్చిత్తం చేయకుండ రాజ్యరక్షణ‑పాలన కర్తవ్యానికి నీవు అర్హుడవు కాదు।

Verse 93

नार्हता विद्यते यस्मात्प्रायश्चित्तमतश्चर । इत्युक्त्वा विररामाथ सा तु वागशरीरिणी

ప్రాయశ్చిత్తం లేకుండా అర్హత ఉండదు; కనుక ప్రాయశ్చిత్తం ఆచరించు. అని పలికి ఆ అశరీరవాణి మౌనమైంది।

Verse 94

ततो धर्मसुतो राजा तद्वाक्यं भृशकातरः । मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः

అప్పుడు ధర్మసుతుడైన రాజు ఆ మాటలతో తీవ్రంగా కలతచెంది ఇలా అన్నాడు—“నేను మోహగ్రస్తుడను; దుస్సాహసి, క్రూరుడు, పరనిందకుడు, లోభంతో భ్రమించినవాడను।”

Verse 95

तुच्छराज्याभिलाषेण कृतवान्पापमीदृशम् । एतत्पापविशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि का गतिः

చిన్న రాజ్యాభిలాషతో నేను ఇలాంటి పాపం చేశాను. ఈ పాపశుద్ధి కోసం నేను ఏమి చేయాలి—నాకు ఏ గతి, ఏ శరణు?

Verse 96

किं वा दानं प्रदास्यामि कुत्र यास्यामि वा पुनः । इति शोकसमाविष्टे तस्मिन्राजनि धर्मजे

“నేను ఏ దానం ఇవ్వాలి? మళ్లీ ఎక్కడికి వెళ్లాలి?” అని ధర్మపుత్రుడైన ఆ రాజు శోకంలో మునిగిపోయెను।

Verse 97

कृष्णद्वैपायनो व्यासस्समायातस्तदंतिकम् । ततोऽभिवंद्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृतांजलिः

కృష్ణద్వైపాయన వ్యాసుడు అక్కడికి వచ్చెను. అప్పుడు రాజు లేచి, కరజోడించి, వ్యాసునికి నమస్కరించి స్వాగతించెను।

Verse 98

संपूज्यार्घ्यादिना विप्रा भक्तियुक्तेन चेतसा । अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः

భక్తియుతమైన మనస్సుతో అర్ఘ్యాది సమర్పించి ఆ విప్ర మునిని సమ్యకంగా పూజించి, దేహరహిత వాణి చెప్పినదంతా పూర్తిగా వివరించాడు।

Verse 99

व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनंदनः । श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रच क्रमे

దుఃఖితుడైన ధర్మనందనుడు ఆ సంగతులన్నీ వ్యాసునికి వినిపించాడు. ధర్మపుత్రుని మాటలన్నీ విని మహాముని దీర్ఘకాలం ధ్యానించి తరువాత పలకడం ప్రారంభించాడు।

Verse 100

व्यास उवाच । मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्नुपायं प्रब्रवीमि ते । अस्य पापस्य शांत्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया

వ్యాసుడు పలికెను—“ఓ రాజా, భయపడకుము. నీకు ఉపాయాన్ని చెప్పుదును. ఈ పాపశాంతి కొరకు వినీ, ఆ ప్రకారమే అనుష్ఠానము చేయుము.”

Verse 101

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्ब्रूहि महायोगिन्पाराशर्य कृपानिधे । येन मे पापनाशः स्यादचिरात्तद्वदाधुना

యుధిష్ఠిరుడు అన్నాడు—ఓ మహాయోగీ, ఓ పారాశర్యా, కరుణానిధీ! నా పాపాలు త్వరగా నశించునట్లు చేసే ఉపాయాన్ని నాకు చెప్పుము; ఇప్పుడే వివరించుము।

Verse 102

व्यास उवाच । दक्षिणांभोनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते

వ్యాసుడు అన్నాడు—దక్షిణ సముద్రంలోని సేతువద్ద, అలాగే గంధమాదన పర్వతమున—

Verse 110

रामसेतुं समुद्दिश्य प्रतस्थे वाहनं विना । दिनैः कतिपयैरेव रामसेतुं जगाम सः

రామసేతువే లక్ష్యంగా అతడు ఏ వాహనం లేకుండానే బయలుదేరెను; కొద్ది దినాలలోనే రామసేతువును చేరెను।

Verse 120

अभिषिक्तोऽथ राज्येऽसौ पालयामास मेदिनीम् । इत्थं धर्मात्मजो विप्रा रामतीर्थनिमज्जनात्

అనంతరం అతడు రాజ్యాభిషేకంతో అభిషిక్తుడై భూమిని పాలించి రక్షించెను। ఈ విధంగా, ఓ విప్రులారా, ధర్మాత్ముడు రామతీర్థంలో నిమజ్జన-స్నానముచే ఈ ఫలాన్ని పొందెను।

Verse 123

पठंति येऽ ध्यायमिदं द्विजोत्तमाः शृण्वंति वा ये मनुजा विपातकाः । यास्यंति कैलासमनन्यलभ्यं गत्वा न संयांति पुनश्च जन्म

ఈ అధ్యాయాన్ని పఠించి ధ్యానించు ద్విజోత్తములు గానీ, లేదా ఘోరపాపభారితులైన మనుష్యులు గానీ దీనిని శ్రవణం చేస్తే, వారు ఇతర మార్గములచే అలభ్యమైన కైలాసాన్ని చేరుదురు; అక్కడికి వెళ్లిన తరువాత మళ్లీ జన్మకు తిరిగి రారు।