Mantra 5
Rishi: Vājasaneyin transmission; thematically consonant with Ṛgvedic speculative duality verses.
Devata: Indeterminate dual principle (often interpreted as paired cosmic/ritual powers); secondarily Agni/Soma complex.
Chandas: Jagatī or Triṣṭubh-like (longer pādas; likely jagatī cadence)
Samhita Patha (Devanagari)
द्वे विरू॑पे चरत॒: स्वर्थे॑ अ॒न्याऽन्या॑ व॒त्समुप॑ धापयेते । हरि॑र॒न्यस्यां॒ भव॑ति स्व॒धावा॑ञ्छु॒क्रो अ॒न्यस्यां॑ ददृशे सु॒वर्चा॑:
Transliteration
dvé virū́pe carataḥ svárthe anyā́’nyā vatsám úpa dhāpayete | hárir anyasyā́m bhávati svadhā́vāñ chukró anyasyā́m dadr̥śe suvárcāḥ
Translation
విభిన్నరూపాలైన ఆ రెండు తమ తమ ప్రయోజనార్థం సంచరిస్తాయి; అవి మారుమారుగా దూడను దగ్గరకు తెచ్చి పాలు త్రాగింపజేస్తాయి. ఒకదానిలో అది హరి (పసుపు-గోధుమ) వర్ణంగా, స్వధావాన్ (స్వయంధారణ-శక్తి కలది)గా అవుతుంది; మరొకదానిలో అది శుక్ర (ప్రకాశవంతమైన తెలుపు)గా, సువర్చా (సుందర తేజస్సు కలది)గా దర్శనమిస్తుంది.
Padapatha (Word Analysis)
द्वे । विरूपे । चरतः । स्व-अर्थे । अन्य-अन्या । वत्सम् । उप । धापयेते । हरिः । अन्यस्याम् । भवति । स्वधावान् । शुक्रः । अन्यस्याम् । ददृशे । सु-वर्चाः
Word by Word
द्वेtwo
द्वे:
Kartā
TypeAdjective (Numeral)
Rootद्वि (संख्या-प्रातिपदिक) / द्वा (स्त्री.)
विरूपेof different forms
विरूपे:
Kartā
TypeAdjective
Rootवि-रूप (प्रातिपदिक)
चरतःthey two move / roam
चरतः:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootचर् (धातु)
स्वर्थेin/for their own purpose
स्वर्थे:
Adhikaraṇa
TypeNoun
Rootस्व-अर्थ (प्रातिपदिक)
अन्याone (of them), the other
अन्या:
Kartā
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
अन्याthe other (one)
अन्या:
Kartā
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
वत्सम्the calf
वत्सम्:
Karma
TypeNoun
Rootवत्स (प्रातिपदिक)
उपnear, towards
उप:
(क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootउप (उपसर्ग/अव्यय)
धापयेतेthey two cause (it) to suck / they two make (it) drink (milk)
धापयेते:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootधा (धातु) [णिच्]
हरिःthe tawny one
हरिः:
Kartā
TypeNoun/Adjective
Rootहरि (प्रातिपदिक)
अन्यस्याम्in the other (female)
अन्यस्याम्:
Adhikaraṇa
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
भवतिbecomes / is
भवति:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
स्वधावान्possessing svadhā (inherent power/nourishment)
स्वधावान्:
Kartā (विशेषण)
TypeAdjective
Rootस्वधा-वत् (प्रातिपदिक)
शुक्रःbright, shining
शुक्रः:
Kartā
TypeAdjective
Rootशुक्र (प्रातिपदिक)
अन्यस्याम्in the other (female)
अन्यस्याम्:
Adhikaraṇa
TypePronoun/Adjective
Rootअन्य (प्रातिपदिक)
ददृशेhas appeared / was seen
ददृशे:
(क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु)
सुवर्चाःof good radiance / splendid
सुवर्चाः:
Kartā (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसु-वर्चस् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
I
Indeterminate Dual Principle (paired cosmic/ritual powers)A
AgniS
SomaRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary