Mantra 43
Rishi: Ṛgvedic provenance (Savitar hymn-stratum).
Devata: Savitar
Chandas: Triṣṭubh (probable; requires metrical verification).
Samhita Patha (Devanagari)
आ कृ॒ष्णेन॒ रज॑सा॒ वर्त॑मानो निवे॒शय॑न्न॒मृतं॒ मर्त्यं॑ च । हि॒र॒ण्यये॑न सवि॒ता रथे॒ना दे॒वो या॑ति॒ भुव॑नानि॒ पश्य॑न्
Transliteration
ā́ kṛṣṇéna rájasā vártamāno niveśáyann amṛ́taṃ mártyaṃ ca | hiraṇyáyena savitā́ rathénā devó yāti bhúvanāni páśyan
Translation
కృష్ణ రజస్సు (అంధకార ప్రాంతం) గుండా సాగుతూ, అమృతం (అమరులు) మరియు మర్త్యం (మరణధర్ములు) రెండింటినీ స్థాపింపజేస్తాడు. స్వర్ణమయ రథంతో దేవుడు సవితా, భువనాలను దర్శిస్తూ గమనం చేస్తాడు.
Padapatha (Word Analysis)
आ । कृष्णेन । रजसा । वर्तमानः । निवेशयन् । अमृतम् । मर्त्यम् । च । हिरण्ययेन । सविता । रथेन । देवः । याति । भुवनानि । पश्यन्
Word by Word
आtowards, forth
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग)
कृष्णेनwith/by the dark
कृष्णेन:
Karaṇa
TypeAdjective
Rootकृष्ण (प्रातिपदिक)
रजसाwith dust; with the (dark) space/atmospheric gloom
रजसा:
Karaṇa
TypeNoun
Rootरजस् (प्रातिपदिक)
वर्तमानःmoving, proceeding
वर्तमानः:
Kartā
TypeVerb
Rootवृत् (धातु) → वर्तमान (शतृ-प्रत्यय, वर्तमानकालिक कर्तरि कृदन्त)
निवेशयन्causing to enter/settle; placing
निवेशयन्:
Kartā
TypeVerb
Rootनि + विश् (धातु) → निवेशय (णिच्) → निवेशयन् (शतृ)
अमृतम्the immortal (divine)
अमृतम्:
Karma
TypeNoun
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
मर्त्यम्the mortal
मर्त्यम्:
Karma
TypeNoun/Adjective
Rootमर्त्य (प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच (निपात)
हिरण्ययेनwith the golden
हिरण्ययेन:
Karaṇa
TypeAdjective
Rootहिरण्यय (प्रातिपदिक)
सविताSavitar (the impeller, Sun-deity)
सविता:
Kartā
TypeNoun
Rootसवितृ (प्रातिपदिक)
रथेनby/with a chariot
रथेन:
Karaṇa
TypeNoun
Rootरथ (प्रातिपदिक)
देवःthe god
देवः:
Kartā
TypeNoun
Rootदेव (प्रातिपदिक)
यातिgoes
याति:
—
TypeVerb
Rootया (धातु)
भुवनानिthe worlds, beings/realms
भुवनानि:
Karma
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
पश्यन्seeing, beholding
पश्यन्:
Kartā
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) → पश्य (लट्-प्रत्ययाधारित वर्तमान कृदन्त शतृ)
Entities Mentioned
S
Savitṛ (Savitar)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes