Mantra 3
Rishi: Yājñavalkya-tradition (Śukla-Yajurvedic school attribution; specific ṛṣi not explicitly marked in the provided excerpt).
Devata: Ṛtavaḥ (Seasons) / Virāj (as the named luminous form).
Chandas: Mixed/prose-yajus with metrical cadence; Virāj is thematically invoked (not necessarily the metrical classification of the whole).
Samhita Patha (Devanagari)
ऋ॒तव॑ स्थ ऋता॒वृध॑ ऋतु॒ष्ठा स्थ॑ ऋता॒वृध॑: । घृ॒त॒श्च्युतो॑ मधु॒श्च्युतो॑ वि॒राजो॒ नाम॑ काम॒दुघा॒ अक्षी॑यमाणाः
Transliteration
ṛtávā sthā ṛtāvŕ̥dha ṛtuṣṭhā́ sthā ṛtāvŕ̥dhaḥ | ghr̥taścýuto madhuścýuto virā́jo nā́ma kāmadúghā ákṣīyamāṇāḥ
Translation
మీరు ఋతువులు; ఋతం (ధర్మ-నియతి) వర్ధింపజేసేవారు. ఋతువులలో స్థాపితులు; ఋతం వర్ధింపజేసేవారు. ఘృతం చిందించేవారు, మధువు చిందించేవారు—నామమున ‘విరాజ్’—కామనలను ప్రసవింపజేసేవారు, అక్షయులు, అవ్యయులు, అక్షీణులు.
Padapatha (Word Analysis)
ऋ॒तवः॑ स्थ । ऋता॒वृधः॑ । ऋतु॒ष्ठाः स्थ॑ । ऋता॒वृधः॑ । घृ॒त॒श्च्युतः॑ । मधु॒श्च्युतः॑ । वि॒राजः॑ । नाम॑ । काम॒दुघाः॑ । अक्षी॑यमाणाः ।
Word by Word
ऋतवःseasons
ऋतवः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootऋतु (प्रातिपदिक)
स्थyou are / you stand
स्थ:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
ऋतावृधःincreasers of ṛta (cosmic order)
ऋतावृधः:
कर्तृ (विशेषणम्) / समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootऋतावृध (प्रातिपदिक; ऋत + वृध ‘वर्धने’)
ऋतुष्ठाःstanding in/established in the seasons
ऋतुष्ठाः:
कर्तृ (विशेषणम्) / समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootऋतुष्ठ (प्रातिपदिक; ऋतु + स्था)
स्थyou are
स्थ:
—
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
ऋतावृधःincreasers of ṛta
ऋतावृधः:
कर्तृ (विशेषणम्) / समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootऋतावृध (प्रातिपदिक)
घृतश्च्युतःghee-dripping / flowing with ghee
घृतश्च्युतः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootघृत-च्युत (प्रातिपदिक; घृत + √च्यु ‘च्यवने/स्रवणे’)
मधुश्च्युतःhoney-dripping / flowing with sweetness
मधुश्च्युतः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootमधु-च्युत (प्रातिपदिक; मधु + √च्यु)
विराजःVirāj (the radiant metre/manifestation)
विराजः:
कर्तृ/समनाधिकरण
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक)
नामby name / indeed
नाम:
—
TypeIndeclinable
Rootनामन् (प्रातिपदिक) / अव्यय-प्रयोग
कामदुघाwish-yielding / milking desires
कामदुघा:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootकाम-दुघा (प्रातिपदिक; काम + √दुह् ‘दोहने’)
अक्षीयमाणाःnot diminishing / inexhaustible
अक्षीयमाणाः:
कर्तृ (विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Root√क्षि (क्षये) + नञ्-उपसर्ग ‘अ-’ (न-क्षीयते) ; वर्तमानकाले शानच्
Entities Mentioned
Ṛ
Ṛtavaḥ (Seasons)Ṛ
ṚtaV
VirājRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes