Mantra 23
Rishi: Traditionally connected with cosmogonic seers; in later ritual indexing often treated as belonging to the Viśvakarman hymn-complex (ṛṣi attribution varies by ancillary tradition).
Devata: Viśvakarman (with Vācaspati as invoked power of speech).
Chandas: Triṣṭubh (by general metrical profile of the Viśvakarman hymn; exact scansion may vary by pada).
Samhita Patha (Devanagari)
वा॒चस्पतिं॑ वि॒श्वक॑र्माणमू॒तये॑ मनो॒जुवं॒ वाजे॑ अ॒द्या हु॑वेम । स नो॒ विश्वा॑नि॒ हव॑नानि जोषद्वि॒श्वश॑म्भू॒रव॑से सा॒धुक॑र्मा
Transliteration
vā́caspátiṃ viśvákarmaṇām ū́taye manojúvaṃ vā́je adyá huvema | sá no víśvāni hávanāni joṣad viśváśambhū́r ávase sādhúkarmā́ ||
Translation
ఈ రోజు మేము వాచస్పతిని, విశ్వకర్మను సహాయార్థం—మనస్సువలె వేగవంతుడిని—వాజ (విజయం/బహుమతి) సాధనకై ఆహ్వానిస్తున్నాము. విశ్వశంభువు, సదుకర్ముడు అయిన ఆయన మా రక్షణార్థం మా సమస్త హవనాలను/ఆహుతులను ప్రసన్నంగా స్వీకరించుగాక.
Padapatha (Word Analysis)
वा॒चस्-पति॑म् । वि॒श्व-क॑र्माणम् । ऊ॒तये॑ । मनः-जुव॑म् । वाजे॑ । अ॒द्य । हु॑वेम । सः । नः॒ । विश्वा॑नि । हव॑नानि । जोष॑त् । वि॒श्व-श॑म्भूः । अव॑से । सा॒धु-क॑र्मा ।
Word by Word
वाचस्पतिम्Vācaspati (lord of speech)
वाचस्पतिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवाचस्-पति (प्रातिपदिक)
विश्वकर्माणम्Viśvakarman (all-maker)
विश्वकर्माणम्:
कर्म
TypeNoun
Rootविश्व-कर्मन् (प्रातिपदिक)
ऊतयेfor help, for aid
ऊतये:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootऊति (प्रातिपदिक)
मनोजुवम्swift as thought
मनोजुवम्:
कर्म
TypeAdjective
Rootमनस्-जु (प्रातिपदिक)
वाजेin the contest/prize (of strength), in the winning
वाजे:
अधिकारण
TypeNoun
Rootवाज (प्रातिपदिक)
अद्यtoday, now
अद्य:
अधिकारण
TypeIndeclinable
Rootअद्य
हुवेमmay we invoke/call
हुवेम:
कर्तृ
TypeVerb
Root√ह्वे (ह्वयति/आह्वयति)
सःhe
सः:
कर्तृ
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नःfor us / to us
नः:
सम्प्रदान
TypePronoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
विश्वानिall
विश्वानि:
कर्म
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
हवनानिinvocations, oblations/callings
हवनानि:
कर्म
TypeNoun
Rootहवन (प्रातिपदिक; √हु से)
जोषत्let (him) accept/favor
जोषत्:
कर्तृ
TypeVerb
Root√जुष्
विश्वशम्भूःthe all-auspicious one
विश्वशम्भूः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootविश्व-शम्भु (प्रातिपदिक)
अवसेfor protection/help
अवसे:
सम्प्रदान
TypeNoun
Rootअवस् (प्रातिपदिक)
साधुकर्माhe whose work is good/right
साधुकर्मा:
कर्तृ
TypeNoun
Rootसाधु-कर्मन् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
V
VācaspatiV
ViśvakarmanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes