Mantra 23
Rishi: Traditional: Ṛgvedic attribution underlying VS 12 (Agni hymnic strata; specific r̥ṣi to be confirmed against the Vājasaneyī anukramaṇī for 12.23).
Devata: Agni
Chandas: Triṣṭubh (probable; to be metrically verified against pada counts and cadence).
Samhita Patha (Devanagari)
विश्व॑स्य के॒तुर्भुव॑नस्य॒ गर्भ॒ आ रोद॑सी अपृणा॒ज्जाय॑मानः । वी॒डुं चि॒दद्रि॑मभिनत् परा॒यञ्जना॒ यद॒ग्निमय॑जन्त॒ पञ्च॑
Transliteration
víśvasya ketúrbhúvanasya gárbha ā ródasī apṛṇāj jā́yamānaḥ | vīḷúṃ cid ádrim abhinat parāyáñ janā́ yad agním áyajanta páñca ||
Translation
సర్వస్య కేతువు, భువనస్య గర్భము—జన్మించిన వెంటనే ఆయన ద్యావా‑పృథివీ అనే రెండు లోకాలను నింపెను. ముందుకు దూసుకుపోతూ ఆయన దృఢమైన దుర్గాన్నీ, పర్వత‑శిలనూ కూడ చీల్చెను; మనుష్యులు—పంచవిధులు—అగ్నికి యజ్ఞం చేసినప్పుడు.
Padapatha (Word Analysis)
विश्वस्य । केतुः । भुवनस्य । गर्भः । आ । रोदसी इति । अपृणात् । जायमानः । वीळुम् । चित् । अद्रिम् । अभिनत् । परायन् । जनाः । यत् । अग्निम् । अयजन्त । पञ्च
Word by Word
विश्वस्यof all, of the whole
विश्वस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeAdjective
Rootविश्व (प्रातिपदिक)
केतुःbanner; sign; light
केतुः:
कर्तृ (वाक्य-कर्ता)
TypeNoun
Rootकेतु (प्रातिपदिक)
भुवनस्यof the world
भुवनस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootभुवन (प्रातिपदिक)
गर्भःembryo; inner core
गर्भः:
कर्तृ (समनाधिकरण/विशेषण-विशेष्यभावः केतुः…गर्भः)
TypeNoun
Rootगर्भ (प्रातिपदिक)
आtowards; unto
आ:
—
TypeIndeclinable
Rootआ (उपसर्ग/अव्यय)
रोदसीthe two worlds (heaven and earth)
रोदसी:
कर्म
TypeNoun
Rootरोदसी (प्रातिपदिक; द्वन्द्व-नित्यद्विवचन)
अपृणात्filled
अपृणात्:
क्रिया
TypeVerb
Rootपॄ (धातु)
जायमानःbeing born
जायमानः:
कर्तृ (अपृणात् इत्यस्य कर्ता)
TypeParticiple
Rootजन् (धातु)
वीडुम्the firm/strong one; the steadfast (epithet)
वीडुम्:
कर्म
TypeNoun
Rootवीडु (प्रातिपदिक)
चित्even
चित्:
—
TypeIndeclinable
Rootचित् (अव्यय)
अद्रिम्mountain; rock
अद्रिम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअद्रि (प्रातिपदिक)
अभिनत्bent down; bowed
अभिनत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootनम् (धातु) + अभि (उपसर्ग)
परायन्going forth; departing
परायन्:
कर्तृ (अभिनत् इत्यस्य कर्ता; सहकालिकः)
TypeParticiple
Rootइ (धातु) + परा (उपसर्ग)
जनाःpeople
जनाः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootजन (प्रातिपदिक)
यत्when; inasmuch as
यत्:
—
TypeIndeclinable/Relative
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni; fire
अग्निम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अयजन्तworshipped; sacrificed
अयजन्त:
क्रिया
TypeVerb
Rootयज् (धातु)
पञ्चfive
पञ्च:
कर्तृ (जनाः इत्यस्य विशेषणम्)
TypeNumeral
Rootपञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniD
Dyāvā-Pṛthivī (Heaven and Earth)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes