कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते । संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

ఋషులు పలికిరి—ఈ కాలప్రసంగంలో ఆయుష్షు యొక్క పరిమాణం ఏ ప్రమాణంతో నిర్ణయించబడుతుంది? సంఖ్యారూపమైన కాలానికి పరమ అవధి ఏమిటి?

Verse 2

वायुरुवाच । आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

వాయువు పలికెను—ఇక్కడ ఆయుష్షుకు మొదటి కొలమానం ‘నిమేష’మని చెప్పబడుతుంది. సంఖ్యారూపమైన కాలానికి ఇది ఆది ప్రమాణం; ‘కలా’ అనే సూక్ష్మ విభాగపు అవధి వరకు, ఇంకా దానికన్నా అతీతంగా వ్యాపిస్తుంది.

Verse 3

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

కనురెప్పలు మూసి మళ్లీ తెరుచుకునే కదలికనే ‘నిమేషం’ అని నిర్ణయించారు. అటువంటి పదిహేను నిమేషాలు ఒక ‘కాష్ఠా’ అవుతాయి.

Verse 4

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

ముప్పై కాష్ఠాలు ఒక ‘కలా’; ముప్పై కలలు ఒక ‘ముహూర్తం’; ముప్పై ముహూర్తాలు ఒక సంపూర్ణ ‘అహోరాత్రం’ (పగలు-రాత్రి) అని చెబుతారు.

Verse 5

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः । ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

ముప్పై అహోరాత్రాలతో ఒక మాసం ఏర్పడుతుంది; అది రెండు పక్షాలతో కూడినది. పితృదేవతలకు అయితే ఒక అహోరాత్రమే ఒక మాసం; అది కృష్ణ-శుక్ల పక్షరూపం.

Verse 7

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

ఆ నెలలలో ఆరు నెలలు ఒక అయనం (అర్ధవర్షం); రెండు అయనాలు ఒక సంవత్సరం అని భావిస్తారు. లోకిక ప్రమాణం ప్రకారం ఆ సంవత్సరమే మానవ సంవత్సరం అని స్మరించబడుతుంది।

Verse 8

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

శాస్త్ర నిర్ణయం ప్రకారం ఇదే దివ్య అహోరాత్రం: దక్షిణాయనం ‘రాత్రి’, ఉత్తరాయనం (ఉదగయనం) ‘దినం’.

Verse 9

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

దివ్య మాసము మానవుల మాదిరిగానే ముప్పై దినరాత్రులతో కూడినదిగా స్మరించబడింది. అలాగే దేవతల ఒక సంవత్సరం కూడా అటువంటి పన్నెండు మాసాలతో ఏర్పడుతుంది.

Verse 10

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

మూడు వందల సంవత్సరాలు—అదనంగా అరవై సంవత్సరాలతో కూడి—మానవ గణన ప్రకారం ఒక దివ్య సంవత్సరం అని ప్రకటించబడింది.

Verse 11

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

యుగాల సంఖ్యా-గణన కేవలం దివ్య ప్రమాణంతోనే ప్రవహిస్తుంది. భారతవర్షంలో నాలుగు యుగాలు ఉన్నాయని కవులు-ఋషులు తెలుసుకొంటారు.

Verse 12

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

మొదట కృత (సత్య) యుగం; తరువాత త్రేతా యుగం నియమించబడుతుంది. ఆపై ద్వాపరము, అలాగే కలియు—ఇవే సంపూర్ణ యుగాలు.

Verse 13

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

కృత యుగం నాలుగు వేల సంవత్సరాలది. దాని సంధ్య (ఆరంభ సంధికాలం) అంతే వందల సంవత్సరాలు; సంధ్యాంశం (ముగింపు సంధికాలం) కూడా అదే ప్రమాణం.

Verse 14

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

ఇతర సంధ్యాకాలములలోను, ఆ సంధ్యల మూడు భాగములలోను, సహస్రములు శతములు ఒకే విధమైన ఏకరూప క్షయమానంతోనే ప్రవహించుచున్నవి।

Verse 15

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

ఈ పరిమాణము పన్నెండు వేల (దివ్య సంవత్సరములు) మరియు కొద్దిగా అధికము—ఇదే చతుర్యుగము. ఇలాంటి చతుర్యుగముల వెయ్యి సమూహమే ‘కల్ప’ అని చెప్పబడును।

Verse 16

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

చతుర్యుగముల ఏబై ఒకటి చక్రములను ‘మన్వంతరము’ అని అంటారు. ఒకే కల్పములో మనువుల ఇలాంటి పద్నాలుగు వరుస పరివర్తనలు (కాలములు) ఉంటాయి।

Verse 17

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

ఈ క్రమయోగమైన కాలప్రవాహంలో కల్పములు, మన్వంతరములు తమ తమ ప్రజలతో కూడి వందలుగా, మరి వేలుగా గడిచిపోయాయి।

Verse 18

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

అవి అందరికీ అజ్ఞేయములు, మరల అసంఖ్యేయములు; అందువల్ల క్రమానుసారంగా వాటిని సంపూర్ణంగా విస్తరించి చెప్పడం అసాధ్యం।

Verse 19

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

‘కల్ప’ అనగా అవ్యక్తజన్ముడైన బ్రహ్మ యొక్క ఒక దినమని చెప్పబడింది. అలాగే అటువంటి వెయ్యి కల్పములు ఇక్కడ ‘బ్రాహ్మ సంవత్సరము’ అని ఉచ్ఛరిస్తారు।

Verse 20

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः

ఎనిమిది వేల సంవత్సరాల కాలమే బ్రహ్ముని ఒక యుగమని కీర్తించబడింది. ఆ పద్మజన్మ బ్రహ్మునికి అలాంటి యుగాల వెయ్యి ‘సవనం’ అని చెప్పబడింది.

Verse 21

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

సవనాల వెయ్యిని మూడింతలు చేసి, మళ్లీ త్రివిధంగా విభజించి—పరమేష్ఠి బ్రహ్ముని సమస్త కాలప్రమాణం నిర్ణయించబడుతుంది.

Verse 22

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

ఆయన ఒకే దినంలోనే నిజంగా పద్నాలుగు పురందరులు (ఇంద్రులు) గడిచిపోతారు; ఒక మాసంలో నాలుగు వందల ఇరవై (అటువంటి ఇంద్రులు) గడిచిపోతారు.

Verse 23

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

ఒక సంవత్సరంలో ఐదు సహస్రాలు మరియు నలభై యుతాలు (పది వేలల సమూహాలు) ఉంటాయి; సంపూర్ణ ఆయుష్కాలంలో నలభై సహస్రాలు మరియు ఐదు లక్షలు (పరిమాణం) అని చెప్పబడింది.

Verse 24

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः

విష్ణువు దినంలో బ్రహ్మనే అధిదేవతగా ధ్యానించవలెను; రుద్రదినంలో విష్ణువును ధ్యానించవలెను. ఈశ్వరదినంలో రుద్రుడు ధ్యేయుడు; సదాశివదినంలో ఈశ్వరుడు ధ్యేయుడు.

Verse 25

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

అదే సంఖ్య సాక్షాత్ శివునిదే; ఆయనే సదాశివుడు. ఆయన ఆయుష్షు నలభై వేల మరియు ఐదు లక్షల (సంవత్సరాలు) అని చెప్పబడింది.

Verse 26

तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः । एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः

ఆ పరమేశ్వరునిలో కాలతత్త్వం సాక్షాత్ శివుని ద్వారా ప్రవహిస్తుంది. ఓ ద్విజులారా, సృష్టికి సంబంధించిన ఇక్కడ చెప్పబడిన కాలాంతరం పరమేశ్వరుని ‘దినం’గా తెలుసుకోవాలి. అంతే పరిమాణం ఆయన ‘రాత్రి’గా కూడా సంపూర్ణంగా గ్రహించాలి. ఆయన దినం సృష్టి విస్తరణ; ఆయన రాత్రి ప్రళయం అని స్మరించబడుతుంది.

Verse 27

अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् । एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया

ఆయనకు ‘పగలు’ లేదు, ‘రాత్రి’ లేదు అని దృఢంగా భావించాలి. లోకహితాన్ని కోరుతూ మాత్రమే ఈ విధమైన ఉపచార వాక్యప్రయోగం చేయబడుతుంది।

Verse 28

प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च

ప్రజలు మరియు ప్రజల అధిపతులు; మూర్తిరూపాలు; దేవాసురులు; ఇంద్రియాలు మరియు వాటి విషయాలు; అలాగే పంచ మహాభూతాలు—ఇవన్నీ (ప్రభువు వ్యాపక నియమంలో) ఉన్నాయి; అందులో శివుడే పరమ పతి।

Verse 29

तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः । अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः

తన్మాత్రలు, స్థూలభూతాల ఆదికారణము, బుద్ధి—అధిదేవతలతో కూడి—అన్నీ పరమేశ్వర శివుని ధీమంత శక్తిచేతనే నిలిచి కార్యం చేస్తాయి।

Verse 30

अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः । यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया

పగలు ముగిసినప్పుడు ఇవన్నీ లయమవుతాయి; రాత్రి ముగిసినప్పుడు విశ్వసంభవుడు మళ్లీ సృష్టిని ప్రదర్శిస్తాడు. కర్మ, కాల, స్వభావాది విషయాలలో ఎవరి శక్తి అతిక్రమించలేనిదో, ఆ విశ్వాత్ముడే పరమ శివుడు.

Verse 31

यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय

ఈ సమస్త జగత్తు ఎవరి ఆజ్ఞాధీనమో, ఆ మహా శంకరునికి నమస్కారం; ఆయనే పరమ పతి, సర్వాధిపతి, మా శరణ్య శివుడు.