पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Verse 1

मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

మునులు పలికిరి—‘పశు’ అని చెప్పబడిన బద్ధజీవుడు, ‘పాశ’మని ఉద్ఘాటించబడిన బంధము—ఈ రెండింటికీ భిన్నమైన ఆ తత్త్వము ఎవరు? వారి ‘పతి’ అయిన ప్రభువు ఎవరు?

Verse 2

वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

వాయువు పలికెను—అనంత మనోహర గుణములకు ఆశ్రయమైన ఒక పరమ తత్త్వము ఉన్నది. ఆయనే విశ్వపతి, సృష్టికర్త, మరియు పశు-పాశ విమోచకుడు.

Verse 3

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

ఆ (పరమేశ్వరుడు) లేకపోతే ఈ విశ్వసృష్టి ఎలా జరుగుతుంది? ఎందుకంటే పశు (బద్ధ జీవుడు) మరియు పాశ (బంధనం) రెండూ అచేతనమూ అజ్ఞానమయమూ; అవి స్వయంగా సృష్టికి కారణం కావు.

Verse 4

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

ప్రధానము నుండి పరమాణువు మొదలైన అచేతనమైన ఏదైనా, బుద్ధిమంతమైన కారణం లేకుండా స్వయంగా కర్తగా కార్యాన్ని ఉత్పత్తి చేస్తుందని ఎక్కడా చూడబడదు. కాబట్టి జడ ఆధారం పరమ కర్త కాదు; చైతన్యమైన పతి-శివుని ఆధారం అవసరం.

Verse 5

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

జగత్తు కర్తపై ఆధారపడిన, అవయవములతో కూడిన కార్యమై ఉన్నది; అందువల్ల ఈ కార్యానికి కర్తృత్వం కేవలం పతి-పరమేశ్వరునిదే, పశువు (బద్ధ జీవుడు) గాని పాశం (బంధనం) గాని కాదు।

Verse 6

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

పశువు (బద్ధ జీవుడు) యొక్క కర్తృత్వమూ పతి (ప్రభువు) ప్రేరణ ముందుగా ఉన్నప్పుడే జరుగుతుంది; అతని యథార్థవివేకం లేని జ్ఞానం-క్రియ అంధుని నడక వంటిది।

Verse 7

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

ఆత్మను వేరుగా విచారించి, ఆపై ప్రేరకుడైన పతి-ఈశ్వరుని ఆత్మకు భిన్నంగా గుర్తించినవాడు, ఆయనకు ప్రీతిపాత్రుడవుతాడు; ఆయన కృపచేత అమృతత్వం (మోక్షం) పొందుటకు యోగ్యుడవుతాడు।

Verse 8

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

పశు (జీవుడు), పాశ (బంధనం), పతి (ప్రభువు) విషయములో తత్త్వతః పరమ పదము ఉంది. బ్రహ్మవిత్—అదే సాక్షాత్కరించినచో—యోనిముక్తుడై పునర్జన్మ గర్భబంధనమునుండి విముక్తుడగును।

Verse 9

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

ఈ ద్వయం—క్షరమూ అక్షరమూ, వ్యక్తమూ అవ్యక్తమూ—ఈశ్వరుడు ధరిస్తాడు. ఆయనే విశ్వాన్ని ధారించువాడు, విశ్వవిమోచకుడు, బంధనవిముక్తిదాత।

Verse 10

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

భోక్త (జీవుడు), భోగ్యము (భోగ్య జగత్), ప్రేరయిత (అంతర్యామి ఈశ్వరుడు)—ఇది త్రివిధమని స్మృతం. దీనికి మించి, యథార్థంగా విచారించువారికి తెలుసుకోవలసినది మరొకటి లేదు।

Verse 11

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

నువ్వులలో నూనె అంతర్లీనంగా ఉన్నట్లే, పెరుగులో నెయ్యి నిగూఢంగా ఉన్నట్లే; ప్రవహించే స్రోతస్సులో నీరు వ్యాపించినట్లే, అరణ్యంలో అగ్ని వ్యాపించినట్లే—అలాగే అంతరాత్మ అయిన భగవాన్ శివుడు బాహ్యదృష్టికి అగోచరుడైనా సమస్త జీవులలోను సమస్త లోకాలలోను వ్యాపించి ఉన్నాడు।

Verse 12

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

అదేవిధంగా నిత్యసంయమంతో ఉన్న సాధకుడు సత్యం మరియు తపస్సు ద్వారా, ఆత్మలోనే నివసించే—వ్యక్తిగత ఆత్మకు భిన్నమైన—మహాత్మను స్థిరంగా దర్శిస్తాడు।

Verse 13

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १

ఏకైక ప్రభువు, సర్వవ్యాపి మహాశక్తిమంతుడు, తన స్వశక్తులైన ఈశానీశక్తులతో ఈ సమస్త లోకాలను సృష్టిస్తాడు; తానే ఒకడిగా నిలిచి అన్నింటిపై అధిపత్యం వహిస్తాడు.

Verse 14

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

ఆ సమయంలో రుద్రుడు ఒక్కడే ఉన్నాడు; రెండవవాడు ఎవరూ లేరు. సమస్త విశ్వభువనాన్ని సృష్టించి ఆయనే రక్షకుడయ్యాడు; ప్రళయంలో ఆయనే దానిని తిరిగి సంకోచింపజేస్తాడు.

Verse 15

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

ఆయన నేత్రాలు సర్వత్ర ఉన్నాయి; ఆయన ముఖములు కూడా సర్వత్ర ఉన్నాయి. అలాగే ఆయన భుజములు సర్వత్ర; ఆయన సర్వదిక్కులలో పాదములతో యుక్తుడు. ఈ విధంగా సర్వవ్యాపి పతి (ప్రభువు) జగత్తులో అంతర్యామిగా నివసించుచున్నాడు.

Verse 16

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

ఒక్కడే దేవుడు—మహేశ్వర మహాదేవుడు—ఆకాశమును భూమిని సృష్టించుచున్నాడు. ఆయనే సమస్త దేవతలకూ కారణమూ, వారి ఉద్భవమూ.

Verse 17

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

ఈ రుద్రుడే దేవతల ఆదిపురుషుడైన హిరణ్యగర్భుడు (బ్రహ్మ)ను మొదటగా జనింపజేస్తాడు. శ్రుతి ప్రకటించుచున్నది—మహర్షి రుద్రుడు సమస్త విశ్వముకన్నా అధికుడు.

Verse 18

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

నేను ఆ మహాపురుషుని తెలుసుకున్నాను—ఆయన మహానుడు, అమృతస్వరూపుడు, ధ్రువుడు; సూర్యవర్ణ కాంతిమంతుడు, అంధకారానికి అవతల స్థితుడైన ప్రభువు.

Verse 19

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

పరమాత్మునికి మించి ఏదీ లేదు; ఆయనకన్నా సూక్ష్మమైనదీ లేదు, గొప్పదీ లేదు. అందుచేత ఈ సమస్త జగత్తు ఆయనతోనే నిండిపోయి ఉంది.

Verse 20

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

ఆయనకు అన్ని ముఖాలు, అన్ని శిరస్సులు, అన్ని కంఠాలు ఉన్నాయి; సమస్త భూతాల హృదయగుహలో ఆయన నివసిస్తాడు. భగవంతుడు సర్వవ్యాపి; అందుకే శివుడు ‘సర్వగతుడు’ అని పిలువబడతాడు.

Verse 21

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

ఆయనకు చేతులు పాదాలు సర్వత్ర; సర్వత్రే ఆయన నేత్రాలు, శిరస్సులు, ముఖాలు. లోకంలో ఆయన అన్ని దిక్కుల నుండీ శ్రవణశక్తితో, సమస్తాన్ని వ్యాపించి సర్వవ్యాపి పతిగా నిలిచియున్నాడు।

Verse 22

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

ఆయన సర్వేంద్రియ గుణాలుగా ప్రకాశించినా, సర్వేంద్రియాలకు అతీతుడు. ఆయన సమస్తానికి ప్రభువు ఈశానుడు; సమస్త జీవులకు శరణం, నిత్య సుహృదుడు।

Verse 23

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

కళ్లులేకున్నా దర్శించువాడు, చెవులేకున్నా వినువాడు; సమస్తమును తెలిసినవాడు, అయినా ఎవ్వరూ సంపూర్ణంగా తెలుసుకోలేనివాడు—ఆయననే ఋషులు పరమపురుషుడు, పరమేశ్వరుడు శివుడని ప్రకటిస్తారు।

Verse 24

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

ఈ అవ్యయ మహేశ్వరుడు అణువుకంటే సూక్ష్ముడు, మహత్తుకంటే మహానుడు; దేహధారి జీవి హృదయగుహలో అంతర్యామి ప్రభువుగా నిహితుడై ఉన్నాడు।

Verse 25

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

ప్రభువు అనుగ్రహంతో ధాతా (బ్రహ్మ) ఈశానుని దర్శించాడు—యజ్ఞక్రియలకు అతీతుడైయుండి కూడా సమస్త కర్మాల సారభూతుడు, అపార మహిమతో యుక్తుడు; ఆయనను చూసి శోకరహితుడయ్యాడు।

Verse 26

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

నేను ఆయనను తెలుసుకున్నాను—అజరుడు, పురాతనుడు, సర్వవ్యాపి విభువు; బ్రహ్మవేత్తలు ఆయనకు జన్మనిరోధమని చెబుతారు, ఎందుకంటే ఆయన దేహభవ బంధనానికి అతీతుడు।

Verse 27

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः

ఒక్కడే అయినా మహేశ్వరుడు శక్తియోగంతో ఈ మూడు లోకాలను అనేక విధాలుగా వ్యక్తం చేస్తాడు. విచారించండి—ఆదిలో ఈ సమస్త విశ్వాన్ని మహేశ్వరుడే నిర్మించాడు।

Verse 28

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

ఆ పరమ ఆశ్చర్యకరమైన శైవీ శక్తి ‘అజా’ మరియు ‘విశ్వధాత్రి’ అని కూడా ప్రసిద్ధి. ఆమె అజన్మ అయినా ఏకమే; ఎరుపు, తెలుపు, నలుపు అనే మూడు వర్ణాలలో ప్రకాశించి లోకాలు-జీవుల రూపమైన సంతానంగా వ్యక్తమవుతుంది।

Verse 29

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

ఒక జీవుడు జననీ ప్రకృతితో కలిసి ఉండి, ఆమెనే తన స్వరూపమని భావించి భోగిస్తాడు; కానీ మరొకడు అజుడు—పరమేశ్వరుడు—అదే ప్రకృతితో ఉన్నప్పటికీ భోగాలను విడిచి, భక్తిలో స్థిరుడై ఉంటాడు।

Verse 30

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

రెండు సుపర్ణులు సదా ఏకమై ఒకే వృక్షంపై కూర్చుంటారు. ఒకడు తీయని పిప్పల ఫలాన్ని తింటాడు; మరొకడు తినకుండా కేవలం సాక్షిగా చూస్తాడు. అలాగే ఒకే దేహంలో పశువు కర్మఫలాన్ని అనుభవిస్తాడు; పతి—శివుడు—అసంగుడై శుద్ధ ద్రష్టగా నిలుస్తాడు।

Verse 31

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

ఈ సంసార వృక్షంలో మునిగిపోయిన జీవుడు, ఆవరణంతో కప్పబడి శోకిస్తాడు. కానీ తనకంటే భిన్నమైన, నిత్య సహచరుడైన, పరమకారణమైన ఈశ్వరుని దర్శించినప్పుడు అతని దుఃఖం తొలగిపోతుంది.

Verse 32

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

అప్పుడు అతడు ఆయన మహిమను గ్రహించి, శోకరహితుడై సుఖంలో నిలుస్తాడు. వేద ఛందస్సులు, యజ్ఞాలు, ఋతువులు, అలాగే భూత-భవిష్యత్తులన్నీ ఆయనలోనే ఆధారపడివున్నాయి.

Verse 33

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

పరాత్పరుడైనప్పటికీ మాయాధారి పరముడు తన మాయ ద్వారా ఈ విశ్వంలో ప్రవేశించి జగత్తును సృష్టిస్తాడు. మాయను ప్రకృతిగా తెలుసుకో, మాయాధిపతిని మహేశ్వరుడైన శివుడిగా తెలుసుకో।

Verse 34

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

ఈ సమస్త జగత్తు ఆయన స్వీయ అవయవశక్తుల ద్వారానే వ్యాపించియున్నది. సూక్ష్మాతిసూక్ష్ముడైన ఈశానుడు, కలలమనే అతి చిన్న భ్రూణపిండ మధ్యంలోనూ అంతర్యామి ప్రభువుగా నిలిచియున్నాడు।

Verse 35

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

విశ్వసృష్టికర్తనూ, దానిని ఆవరించువాన్నీ తెలిసికొన్నా, శివుడే పరమేశ్వరుడు (పతి) అని గ్రహించినవాడు పరమశాంతిని పొందుతాడు।

Verse 36

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

ఆయనే కాలము, ఆయనే రక్షకుడు, విశ్వాధిపతి ప్రభువు. ఆ విశ్వాధిపతిని తెలిసికొనినవాడు మృత్యుపాశం నుండి విముక్తుడవుతాడు।

Verse 37

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

నెయ్యికి మించిన మండు (సూక్ష్మ సారం) వలె అతి సూక్ష్మంగా స్థితిచెందిన ప్రభువును, సమస్త భూతాలలో గూఢంగా ఉన్నవాడని తెలిసికొని, మనిషి అన్ని పాపాల నుండి విముక్తుడవుతాడు।

Verse 38

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

ఆయనే పరమదేవుడు—మహేశ్వరుడు, విశ్వకర్మ. హృదయంలో నివసించువాడిగా ఆయనను తెలిసినవాడు నిశ్చయంగా అమృతత్వం (మోక్షం) అనుభవించును।

Verse 39

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

అప్పుడు సమస్తమూ లేనప్పుడు—పగలు కాదు, రాత్రి కాదు; సత్ కాదు, అసత్ కూడా కాదు—అప్పుడు ఏకైక శివుడే ఉన్నాడు; ఆయన నుండే ఆద్య ప్రజ్ఞ ఉద్భవిస్తుంది।

Verse 40

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

పైగా కాదు, అడ్డంగా కాదు, మధ్యలో కూడా కాదు—ఎవరూ ఆయనను ఆవరించలేరు. మహాయశస్సు గల ఆయనకు, పేరే ప్రసిద్ధమైన ఆ ప్రభువుకు, పరిమిత ప్రతిమా లేదా స్థిర సాదృశ్యం లేదు।

Verse 41

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

కొంతమంది బుద్ధిలో జాగృతులైనా జన్మభయంతో ఉంటారు; అందుకే రక్షణార్థం ఈ రుద్రుని దక్షిణ, శుభకరమైన, సుఖప్రదమైన రూపాన్ని శరణు పొందుతారు।

Verse 42

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

అక్కడ రెండు అక్షరాలు పరబ్రహ్మమని—అనంతం, అపరిమితం అని—ప్రకటించబడ్డాయి. వాటిలోనే విద్యా-అవిద్య అనే రెండూ గూఢంగా, రహస్యస్థానంలో దాచినట్లుగా నిహితమై ఉన్నాయి।

Verse 43

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

అవిద్యను క్షరము (నశ్వరము) అని, విద్యను అమృతము (అవినాశి) అని కీర్తిస్తారు; కానీ ఈ రెండింటిపైనా అధిపత్యం వహించేవాడు వీటికి అతీతుడు—అతడే మహేశ్వరుడు (శివుడు).

Verse 44

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

ఒక్కడే అయి ఉండి సృష్టి అనే బహువిధ జాలాన్ని విస్తరింపజేస్తూ, అయినా ఏకరూపంగా నిలిచేవాడు—ఆ ప్రతాపవంతుడు సమస్తులను సృష్టించి సమస్తాధిపత్యాన్ని నిర్వహిస్తాడు.

Verse 45

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

అతడు తన స్వశక్తితోనే స్వయంగా ప్రకాశిస్తూ, పైకి, కిందకి, అడ్డంగా—సర్వ దిశలను వెలిగిస్తాడు. స్వభావ-గుణాలకు అతీతుడైయుండి కూడా ఏకుడైన ఆ వందనీయుడు సమస్తంపై అధిష్ఠానంగా నిలుస్తాడు.

Verse 46

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

స్వభావాన్ని సూచించే సమస్త తత్త్వాలను, వాటి వాచ్య విషయాలను పరిణమింపజేసి, గుణాలను ‘భోగ్య’ మరియు ‘భోక్తా’ స్థితులుగా మలచి—ఆ పరమేశ్వరుడు ఈ సమస్త విశ్వాన్ని అధిష్ఠించి ధరిస్తాడు.

Verse 47

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

ఆ గుహ్య ఉపనిషత్తు ఉపదేశం ద్వారా దేవతలూ మహర్షులూ ఆ గూఢమైన, పరాత్పరమైన పరబ్రహ్మాన్ని తెలిసికొన్నారు—ఆయనే బ్రహ్మకు యోని-కారణం, జగత్తుకు పూర్వమైన ఆదికారణం.

Verse 48

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

శివుని యథార్థంగా ఎవరైతే తెలుసుకొందురో—అంతర్భావానుభూతితో మాత్రమే గ్రాహ్యుడు, ‘అనీహ’ అని ప్రసిద్ధుడు, భావాభావములకు కారణుడు, కలలచే సృష్టిని ప్రసరింపజేసే దేవుడు—వారు దేహాన్ని విడిచెదరు (మోక్షమందుదురు).

Verse 49

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

కొంతమంది దీనిని స్వభావమని భావించుదురు; మరికొందరు మోహితులై దీనిని కాలమని చెప్పుదురు. కాని ఇది దేవుని మహిమయే; దీనివల్లనే ఈ జగత్తు భ్రమించుచున్నది.

Verse 50

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

యేన ఈ సమస్త జగత్తు నిత్యం కాలస్వరూపంగా ఆవరించబడినదో, ఆ పరమతత్త్వ ప్రేరణతోనే ఈ కర్మ భూతులతో కూడి పరిభ్రమించి వికసిస్తుంది।

Verse 51

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

ఆ సాధనాకర్మను మళ్లీ మళ్లీ చేసి, మళ్లీ మళ్లీ బాహ్యక్రియల నుండి విరమించి, సాధకుడు నిజంగా యోగాన్ని పొందుతాడు—తత్త్వాన్ని తత్త్వంతో ఏకీకరించి—శివపతి మార్గంలో తత్త్వసత్యాన్ని సమన్వయపరచి అతిక్రమిస్తాడు।

Verse 52

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

ఎనిమిదితో, మూడుతో, అలాగే రెండుతో, లేదా మళ్లీ ఒక్కటితో; ఇంకా కాలంతోను తన స్వస్వభావ శక్తులతోను ప్రభువు తానే స్వయంగా ఈ సమస్త జగత్తుగా సంపూర్ణంగా అవతరిస్తాడు।

Verse 53

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

గుణాలనుసరించి కర్మలను ప్రారంభించి, వాటిని స్వభావాది ప్రవృత్తులతో అనుసంధానించాలి. అవి లేకపోతే చేసిన కర్మకూడా నశించి ఫలం కోల్పోతుంది.

Verse 54

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

కర్మక్షయం జరిగినప్పుడు జీవుడు తత్త్వతః మరొక స్థితికి చేరుతుంది. ఆ ఆదిశివుడే స్వయంగా యోగానికి కారణం, భోక్తా–భోగ్య రెండింటికీ ఆధారం.

Verse 55

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

త్రికాలములకు అతీతుడు, నిష్కలుడు, పరాత్పరుడు—ఆయనే పరమేశ్వరుడు. ఆయన సర్వజ్ఞుడు, త్రిగుణాధీశుడు, సాక్షాత్ బ్రహ్మస్వరూపుడు, పరమోన్నతునికన్నా ఉన్నతుడు।

Verse 56

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

మేము ఆ విశ్వరూపుడైన, అజుడైన, స్తుత్యుడైన ‘భవ’ ప్రభువును—ప్రజాపతిని, దేవదేవుని, జగత్పూజ్యుని—స్వచిత్తంలో నివసించువానిని ఉపాసిస్తాము।

Verse 57

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

ఆయన కాలాది వాటికన్నా అతీతుడైనందున, సమస్త ప్రపంచం ఆయన శక్తిచేతనే చక్రంలా పరివర్తిస్తుంది. ఆయన ధర్మప్రదాత, పాపనాశకుడు, భోగాధిపతి, విశ్వధామ—పరమపతి శివుడు।

Verse 58

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

మేము ఆ దేవుడు—మహాదేవుని—తెలుసుకొందుము; ఆయన ఈశ్వరులలో పరమ మహేశ్వరుడు, దేవతలలో పరమ దైవతం, ప్రభువులకూ పరమ ప్రభువు, సర్వాతీతుడు; భువనాధిపతులకూ అధిపతి.

Verse 59

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

ఆయనకు ఉత్పత్తి చేయవలసిన కార్యఫలం లేదు; ఆయనను ఉత్పత్తి చేసే కారణమూ లేదు. జగత్తులో ఎక్కడా ఆయనకు సమానుడు గానీ, ఆయనకన్నా అధికుడు గానీ కనిపించడు.

Verse 60

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

శ్రుతుల్లో పరమేశ్వరునికి స్వభావసిద్ధమైన అనేక విధాల శక్తులు ఉన్నాయని బోధించబడింది. జ్ఞానశక్తి, బలశక్తి, క్రియాశక్తి—ఇవే ఈ సమస్త జగత్తును ఉద్భవింపజేశాయి.

Verse 61

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

ఆ శక్తికి ఒక ప్రభువు ఉన్నాడు—ఆయన ఏ పరిమిత సూచకచిహ్నం (లింగం) చేత బద్ధుడుకాడు, మరెవరి అధీనుడూ కాదు. ఆయనే కారణాలకూ కారణం, సమస్తాధిపతులకూ అధిపతి.

Verse 62

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

ఆయనకు జనకుడు ఎవ్వరూ లేరు; ఆయన జన్మ కూడా ఎక్కడినుంచీ కాదు. అలాగే ఆయనకు జన్మకారణాలు కూడా లేవు—‘మల’ (అశుద్ధి), ‘మాయ’ మొదలైనవి.

Verse 63

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

ఆయనే ఏకుడు; సమస్త భూతాలలో గూఢంగా నివసించి, అన్ని దిక్కులా విశ్వమంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడు. సమస్త జీవుల అంతరాత్మగా ఆయననే ధర్మాధ్యక్షుడని చెప్పబడును।

Verse 64

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

ఆయన సమస్త భూతాలలో నివసించువాడు; సాక్షి, అంతర్జ్ఞాత చెతనుడు, గుణాతీతుడు (నిర్గుణుడు). బంధితమై వివశాత్ములైన అనేకులపై—నిష్క్రియులై ఉన్నవారిపై—ఆయనే ఏకైక వశీ-నియంత.

Verse 65

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

ఆయన నిత్యులలోనూ నిత్యుడు, చైతన్యులలోనూ పరమ చైతన్యుడు. అనేకులలో ఏకుడై ఉన్నా ఆయన స్వయంగా అకాముడు; అయినా ఈశ్వరుడై అందరికీ కామ్యవస్తువులను (మరియు వాటి ఫలితాలను) ప్రసాదిస్తాడు।

Verse 66

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

బద్ధజీవుడు (పశు) సాంఖ్యయోగముల ద్వారా గ్రాహ్యమైన జగత్తుకు కారణభూతుడైన, సమస్త లోకాల పతి అయిన దేవాధిదేవుడు శివుని యథార్థంగా తెలిసికొనినప్పుడు, అతడు సమస్త పాశబంధముల నుండి విముక్తుడగును।

Verse 67

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

ఆయనే విశ్వకర్త, విశ్వవేత్త; తన స్వాత్మయోనిని తెలిసినవాడు. కాలాన్ని నియమించువాడు, గుణములను ధరించి వాటికి అధిపతియైనవాడు. ఆయనే ప్రధానం, క్షేత్రజ్ఞుడు (జీవుడు) యొక్క పతి, గుణేశుడు, పాశమోచకుడు—బంధనాలను ఛేదించి విముక్తి ప్రసాదించువాడు।

Verse 68

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ఏ దేవుడు మొదట బ్రహ్మను సృష్టించి, తానే వేదాలను ఉపదేశించాడో—అంతఃస్థ స్వాత్మబుద్ధి ప్రసాదం ద్వారా ఆయనను గ్రహించి, నేను ఆ ప్రభువునే తెలిసికొన్నాను.

Verse 69

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

ఈ సంసారచక్రం నుండి మోక్షాన్ని కోరుతూ నేను శివుని శరణు పొందుతున్నాను—ఫలాతీతుడు, క్రియాతీతుడు, పరమశాంతుడు, నిర్దోషుడు, నిరంజనుడు.

Verse 70

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

మనుషులు ఆకాశాన్ని చర్మంలా చుట్టగలిగినప్పుడు, కాలిపోయిన ఇంధనంలా గాలిని పట్టగలిగినప్పుడు—అప్పుడే అమృతపు పరమ సీమను దాటగలరు; అంటే సాధారణ మార్గాలతో అది అసాధ్యం.

Verse 71

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः

అప్పుడు, శివుని యథార్థంగా తెలియకపోయినా, ఓ మహర్షులారా, తపస్సు ప్రభావం మరియు దేవుని ప్రసాదం వలన దుఃఖానికి అంతం తప్పక కలుగును।

Verse 72

अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्

ఇది పరమ ఆశ్రమానికి తగిన జ్ఞానం—పవిత్రమై పాపనాశకము. వేదాంతంలో స్థితమైన ఈ పరమ గుహ్య ఉపదేశం ప్రాచీన కల్పాల నుండే నియమింపబడినది।

Verse 73

ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्

బ్రహ్ముని ముఖమునుండి మహా భాగ్యగౌరవంతో నేను దీనిని పొందితిని. ఈ అనుత్తమ జ్ఞానాన్ని అశాంతుడికి (అసంయమికి) ఇవ్వకూడదు.

Verse 74

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

ఈ బోధను దుష్టాచారుడైన కుమారునికి గానీ, నిజమైన శిష్యుడు కానివానికి గానీ ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఇవ్వకూడదు. దేవునిపై పరాభక్తి కలిగి, దేవునికి ఉన్నట్లే గురువుపై కూడా అదే భక్తి ఉన్నవానికే ఇవ్వాలి.

Verse 75

तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः

ఆ మహాత్మునికి చెప్పబడిన అర్థాలు స్పష్టమవుతాయి. కాబట్టి ఇప్పుడు సంక్షిప్త నిర్ణయాన్ని వినండి—శివుడు ప్రకృతికీ అతీతుడు, పురుషునికీ అతీతుడు.

Verse 76

स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

ఆయనే సృష్టికాలంలో సమస్తాన్ని ఉద్భవింపజేస్తాడు; ప్రళయకాలంలో మళ్లీ అన్నిటినీ తనలోనే లయింపజేస్తాడు।