सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
ఈ అధ్యాయంలో సతి శివుని ప్రదక్షిణ చేసి విరహవేదనను నియంత్రించి హిమాలయాలలో తన పూర్వ తపస్థలానికి తిరిగి వస్తుంది. ఆమె హిమవంతుడు, మేనా వద్ద తన సంకల్పాన్ని తెలియజేసి అనుమతి పొందిన తరువాత వనాశ్రమంలో ప్రవేశించి ఆభరణాలు త్యజించి శుద్ధ తపస్వినీ వేషం ధరిస్తుంది. శివపాదపద్మాలను నిరంతరం మనస్సులో ధ్యానిస్తూ కఠిన తపస్సు చేస్తుంది; ప్రాకట్య లింగంలో శివధ్యానం చేసి త్రిసంధ్యా పూజను వనపుష్పఫలాదులతో నిర్వహిస్తుంది. అప్పుడు ఒక దుష్ట మహావ్యాఘ్రం సమీపించినా చిత్రంలా స్థంభించిపోతుంది; సతి మాత్రం ఏకాగ్ర భక్తి, సహజ స్థైర్యంతో నిర్భయంగా నిలుస్తుంది. పతివ్రతాభక్తి, తపస్సు, లింగారాధన, ఏకనిష్ఠ శైవచింతన ఫలమైన నిర్భయతను ఈ అధ్యాయం చూపుతుంది.
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता । नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्
వాయువు పలికెను—ఆపై పతివ్రత అయిన అంబా తన పతిని ప్రదక్షిణ చేసి; వియోగవేదనను నియమించి హిమవద్గిరికి వెళ్లెను.
Verse 2
तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः । तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः
ఆమె ముందుగా సఖీజనులతో తపస్సు చేసిన ఆ స్థలాన్నే, ప్రేమభక్తితో మళ్లీ తపస్సుకోసం ఎంచుకొనెను.
Verse 3
ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे । प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती
ఆ తరువాత సతి వారి ఇంట తన తండ్రి, తల్లిని చూసి నమస్కరించి, జరిగిన వృత్తాంతాన్ని తెలియజేసి, వారి ఇద్దరి అనుమతి పొందిన తరువాత తగినట్లుగా ముందుకు సాగెను.
Verse 4
पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च । स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्
మళ్లీ తపోవనానికి వెళ్లి, అన్ని ఆభరణాలను విడిచిపెట్టి; స్నానం చేసి పరమ పవిత్రమైన తపస్వి వేషాన్ని ధరించాడు।
Verse 5
संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् । सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्
అత్యంత తీవ్రమైన, చేయుటకు పరమ దుష్కరమైన తపస్సును సంకల్పించి, ఆమె ఎల్లప్పుడూ మనసులో తన స్వామి శివుని పాదపద్మాలను ధ్యానించింది।
Verse 6
तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः । त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः
క్షణిక (తాత్కాలిక) లింగంలో ఆయననే ధ్యానించి, బాహ్య విధానానుసారం ఆమె త్రిసంధ్య వేళల్లో అడవి పూలు, ఫలములు మొదలైనవాటితో అర్చన చేసింది।
Verse 7
स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् । प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः
“ఆయనే బ్రహ్మరూపాన్ని ధరించి నా తపస్సుకు ఫలాన్ని ప్రసాదిస్తాడు” అని నిత్యం సంకల్పించి, అతడు అచంచలంగా తపస్సు చేశాడు।
Verse 8
तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते । दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्
ఇలా ఆమె తపస్సు చేస్తూనే ఉండగా, చాలా కాలం గడిచిన తరువాత ఒక మహావ్యాఘ్రుడు ఆమెను చూచి దుష్టభావంతో సమీపానికి వచ్చెను.
Verse 9
तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः । गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः
ఆ అత్యంత దురాత్ముడు సమీపించినప్పటికీ, దేవి సన్నిధిలో అతని దేహం చిత్రపటంపై వ్రాసిన రూపంలా స్థబ్ధమైపోయెను.
Verse 10
तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् । न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते
దుష్టభావంతో సమీపిస్తున్న ఆ వ్యాఘ్రుని చూచినప్పటికీ, దేవి సామాన్యులవలె భేదభావం చేయలేదు; స్వభావబలంతో వివేకంగా అచలంగా నిలిచెను.
Verse 11
स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः । ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्
కానీ అతడు సర్వాంగాలు స్థబ్ధమై, ఆకలిచేత బాధపడుతూ నిరంతరం ఇలా తలచెను—“ఈ మాంసమే నాది; దీనికన్నా నాకు వేరేదేమీ లేదు.”
Verse 12
निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् । अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्
అప్పుడు అతడు నిరంతరం దేవినే తిలకిస్తూ, ఆమె ముందర ఎడతెగకుండా నిలిచి, ఉపాసన చేస్తున్నవాడిలా ప్రవర్తించెను.
Verse 13
देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः । त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा
అప్పుడు ప్రభువులో కరుణ ఉద్భవించింది—“ఈయన నా ఉపాసకుడు; దేవి హృదయంలో నిత్యం నివసించువాడు, దుష్టసత్త్వాల నుండి రక్షకుడు”; అని కృప ప్రవహించింది।
Verse 14
तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः । बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा
ఆమె కృపాశక్తి యోగముచేత త్రిమలములు తక్షణమే నశించెను; ఆ వ్యాఘ్రుడు క్షణంలో శుద్ధుడై, అప్పుడు దేవిని జగన్మాతగా గ్రహించెను।
Verse 15
न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा । दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत
అతని ఆహారాసక్తి తగ్గిపోయెను, అవయవాల స్థంభనమూ అలాగే తొలగిపోయెను. జన్మసిద్ధమైన దౌష్ట్యమూ క్షీణించి, అంతరంలో తృప్తి కలిగెను।
Verse 16
तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः । सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्
అప్పుడు పరమభావంతో తన జీవితం కృతార్థమైందని గ్రహించి, అతడు తక్షణమే నిజ ఉపాసకుడై భక్తితో పరమేశ్వరిని సేవించెను।
Verse 17
दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् । स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने
దుష్టసత్త్వములలోను ఇతర దురాత్ములలోను అతడే వారిని తొలగించువాడై, తపోవనములో సంచరించెను।
Verse 18
तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् । देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः
దేవి తపస్సు మరింతగా వృద్ధి చెందెను—తీవ్రమైనది, ఇంకా తీవ్రమైన స్వరూపముతో. దైత్యుల దుర్బంధనముచే బాధపడిన దేవతలు బ్రహ్మను శరణు పొందిరి.
Verse 19
चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् । यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्
శత్రువుల పీడనంతో, తమ దుఃఖభారంతో బాధపడిన దేవతలు విధివిధానంగా వినతి చేశారు. వరాల గర్వమదంతో మత్తులైన శుంభ-నిశుంభులు ఎలా ప్రవర్తించారో పూర్తిగా వివరించారు.
Verse 20
सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः । आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्
దేవతల దుఃఖాన్ని విని విధాత బ్రహ్మ కరుణతో నిండిపోయాడు. కారణసంబంధమైన ఉపాయం, తర్కాన్ని స్మరించి దైత్యవధాన్ని సాధించేందుకు సంకల్పించాడు.
Verse 21
सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम् । संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः
ఇలా దేవతలు హృదయపూర్వకంగా ప్రార్థించగా బ్రహ్మ దేవి తపోవనానికి వెళ్లాడు. తన ప్రయత్నంతో దేవుల దుఃఖం ఎలా తొలగించాలో మనసులో తలచుకొన్నాడు.
Verse 22
ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम् । प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्
అప్పుడు దేవశ్రేష్ఠుడు పరమ తపస్సులో స్థిరమైన పరమేశ్వరి భవానిని దర్శించాడు—ఆమె যেন సమస్త విశ్వానికి ఆధారప్రతిష్ఠలా కనిపించింది.
Verse 23
ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः । रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्
అప్పుడు అతడు ఆమెకు నమస్కరించెను—ఆమె ఈ జగత్తు యొక్క మాత, తన తండ్రి హరి యొక్క ఆర్యా భార్య, అలాగే రుద్రుని తండ్రి యొక్క పూజ్య భార్య—అద్రీశ్వరుని కుమార్తె ఆర్యా।
Verse 24
ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह । अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्
బ్రహ్ముడు వచ్చినట్లు చూచి దేవి దేవగణాలతో కూడి ఆయనకు యథార్హమైన అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించి, స్వాగతవాక్యాలు తదితర ఉపచారాలతో సత్కరించింది।
Verse 25
तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च । पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः
ఆమె స్వాగత-ఉపచార వాక్యాలను గౌరవించి ప్రశంసించిన పద్మజుడు (బ్రహ్ముడు) తపస్సు కారణాన్ని, తెలిసీ తెలియనట్టుగా, అడిగాడు।
Verse 26
ब्रह्मोवाच । तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते । तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः
బ్రహ్ముడు పలికెను—హే దేవీ, ఈ తీవ్రమైన తపస్సుతో ఇక్కడ ఏమి సాధించదలచుకున్నావు? తపఫలాలన్నిటి సిద్ధులు నిజంగా నీ అధీనంలోనే ఉన్నాయి।
Verse 27
यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् । भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्
సర్వ లోకాల ధర్త అయిన ఆ పరమేశ్వరుడిని—అంతర్యామి ప్రభువును—ఆత్మతో పొందినవాడే తపస్సు ఫలాన్ని పొందుతాడు।
Verse 28
अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव । इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्
లేదా ఇవన్నీ నీ క్రీడా-లీలామాత్రమే కావచ్చు. కానీ ఇది నిజంగా ఆశ్చర్యం—దేవాధిదేవుడు శ్రీశివుని విరహాన్ని నీవు ఎలా సహిస్తావు?
Verse 29
देव्युवाच । सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा । तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः
దేవి పలికెను—సృష్టి ఆరంభంలో నీ దివ్య అవతరణ ఆ దేవుని నుండి ఉద్భవించిందని వినబడినప్పుడు, నీవు ప్రాణులలో అగ్రగణ్యుడవు; నీవు నా మొదటిపుట్టిన కుమారుడవు.
Verse 30
५
“ఐదు”—ఇది పాండులిపిలో శ్లోక క్రమాన్ని సూచించే సంఖ్యా-చిహ్నం మాత్రమే; స్వతంత్ర వాక్యార్థం లేదు.
Verse 31
यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम् । तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह
హే గిరీంద్రా! నీ కుమారుడే నా తండ్రిగా స్వయంగా అయినప్పుడు, నీవు నా పితామహుడవైనావు—హే లోకపితామహా!
Verse 32
तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः । वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः
హే దేహనగర అంతఃపురాధిపతీ, లోకయాత్రను విధించే మీ వంటి స్వరూపాన్ని నేను మరల ఎలా వర్ణించగలను?
Verse 33
किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा । त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे
ఈ దేహం గురించి ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? నా ఈ కాలిమను విడిచి, సత్త్వవిధానంతో గౌరీగా మారాలని నేను సంకల్పించాను.
Verse 34
ब्रह्मोवाच । एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम् । स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी
బ్రహ్ముడు పలికెను—హే దేవీ, ఇంతవరకు మీరు ఇంత తీవ్రమైన తపస్సు ఏ ప్రయోజనార్థం చేశారు? మీ స్వేచ్ఛే సరిపోదా? ఇలాంటి క్రీడ మీకు తగినదే.
Verse 35
क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै । अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्
హే జగన్మాతా, మీ క్రీడ కూడా లోకహితార్థమే. కనుక ఈ కార్యం ద్వారా నాకు కూడా ఏదో ఇష్టఫలం సిద్ధించుగాక.
Verse 36
निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया । दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः
నిశుంభ, శుంభ అనే ఇద్దరు దైత్యులు—నేను వరాలు ఇచ్చినవారు—దర్పంతో దేవతలను బాధిస్తున్నారు. కానీ వారి వధం నీ నుంచే లభించింది; నీ ద్వారానే వారి నాశనం జరుగుతుంది.
Verse 37
अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव । शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति
ఇక ఆలస్యం వద్దు, ఈ క్షణమే స్థిరంగా ఉండు. నేడు విడవబడుతున్న ఈ శక్తి ఆ ఇద్దరి మరణానికి కారణమవుతుంది.
Verse 38
ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा । त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत
బ్రాహ్మణుల ప్రార్థన మేరకు, పర్వతరాజ పుత్రిక అయిన దేవి వెంటనే తన చర్మ కోశమును త్యజించి గౌరిగా మారెను.
Verse 39
सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः । काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत
ఆమె చర్మ కోశము నుండి వెలువడిన ఆ కన్య కౌశికి అని పిలువబడెను; ఆమె నల్లని మేఘము వంటి కాళికగా ఆవిర్భవించెను.
Verse 40
सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी । शंखचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा
ఆమె మాయాస్వరూపిణీ శక్తి; వైష్ణవీ యోగనిద్ర కూడా. అష్టమహాభుజలతో శంఖం, చక్రం, త్రిశూలం మొదలైన ఆయుధాలు ధరించెను.
Verse 41
सौम्या घोरा च मिश्रा च त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी
ఆమె సౌమ్యా, ఘోరా, మిశ్రరూపిణీ; త్రినేత్రా, చంద్రశేఖరా. కేవలం శివస్పర్శలోనే రమించే, అజేయ, అత్యంత సుందరీ.
Verse 42
दत्ता च ब्रह्मणे देव्या शक्तिरेषा सनातनी । निशुंभस्य च शुंभस्य निहंत्री दैत्यसिंहयोः
దేవి యొక్క ఈ సనాతన శక్తి బ్రహ్మకు దత్తమైంది; ఆమె దైత్యసింహులైన నిశుంభుడు, శుంభుడు లను సంహరించువది.
Verse 43
ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये । प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः
అత్యంత హర్షించిన బ్రహ్మ కూడా ఆ పరమశక్తికి ఒక బలవంతమైన కేసరి (సింహం)ను దత్తమిచ్చెను; అది ఆమె వాహనముగా సమాగమించెను.
Verse 44
विन्ध्ये च वसतिं तस्याः पूजामासवपूर्वकैः । मांसैर्मत्स्यैरपूपैश्च निर्वर्त्यासौ समादिशत्
వింధ్య ప్రాంతంలో ఆమెకు నివాసాన్ని ఏర్పాటు చేసి, ఆసవంతో ప్రారంభమయ్యే నైవేద్యాలతో పాటు మాంసం, చేపలు, అపూపాలు సమర్పించి ఆమె పూజను నిర్వహించి, అనంతరం అతడు ఆజ్ఞను జారీ చేశాడు।
Verse 45
सा चैव संमता शक्तिर्ब्रह्मणो विश्वकर्मणः । प्रणम्य मातरं गौरीं ब्रह्माणं चानुपूर्वशः
ఆమె బ్రహ్మా—విశ్వకర్మ—యొక్క అంగీకృత శక్తియే. ఆమె క్రమంగా ముందుగా మాత గౌరీకి నమస్కరించి, తరువాత బ్రహ్మకూ ప్రణామం చేసింది।
Verse 46
शक्तिभिश्चापि तुल्याभिः स्वात्मजाभिरनेकशः । परीता प्रययौ विन्ध्यं दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता
తనతో సమానమైన అనేక శక్తులైన స్వకన్యలచే అన్ని వైపులా పరివృతమై, ఆ ఇద్దరు దైత్యేంద్రులను సంహరించేందుకు సంకల్పించి ఆమె వింధ్య పర్వతం వైపు బయలుదేరింది।
Verse 47
निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ । तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नांगमानसौ
ఆ సమరంలో ఆమె చేత దైత్యులలో అగ్రులైన ఆ ఇద్దరు హతులయ్యారు. ఆమె బాణాలు—కామదేవుని బాణాలవలె—వారి అవయవాలను చీల్చి, మనస్సును కూడా ఛిన్నభిన్నం చేశాయి।
Verse 48
तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतो ऽन्यत्र वर्णनात् । ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः
ఈ యుద్ధ విస్తారాన్ని ఇక్కడ చెప్పడం లేదు; ఎందుకంటే అది ఇతరత్రా వర్ణించబడింది. అయినా అక్కడి నుండి తగినదాన్ని గ్రహించి, ప్రస్తుత విషయానికి సంబంధించినదాన్ని మీకు వివరిస్తాను।
Frequently Asked Questions
Satī resumes severe austerities in the Himalaya with tri-sandhyā liṅga worship; a wicked tiger approaches but becomes motionless, while Satī remains unperturbed.
It functions as a paradigmatic ‘test of steadiness’: single-pointed Śiva-contemplation yields fearlessness and an unmoving mind, mirrored by the predator’s arrested motion.
Śiva is approached through liṅga-upāsanā (a meditated, externally worshiped liṅga) with forest-offerings, structured by the three daily sandhyās.