दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)

Verse 1

वायुरुवाच । ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् । ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्

వాయువు పలికెను—అప్పుడు అతడు విష్ణు ప్రధానులైన అపార తేజస్సుగల దేవతలను దర్శించాడు; అలాగే రంగురంగుల ధ్వజాలు, ఉత్సవ చిహ్నాలతో అలంకరించబడిన మహా సత్రయాగమును కూడా చూచాడు।

Verse 2

सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम् । कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्

యజ్ఞభూమి శ్రేష్ఠమైన దర్భతో చక్కగా పరచబడింది; సమిధలతో సమ్యక్‌గా ప్రజ్వలించిన హవనాగ్ని ప్రకాశంగా వెలిగింది. కాంచన యజ్ఞపాత్రాల మెరుపుతో అది అలంకృతమై దివ్యశోభను ప్రసరించింది.

Verse 3

ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः । विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्

యజ్ఞంలో నిపుణులైన ఋషులు—కర్మలను యథావిధిగా నిర్వహించే సత్యకర్తలు—వేదదృష్టమైన విధానానుసారం, యథాక్రమంగా అనేక నిర్దిష్ట దశలను శ్రద్ధగా ఆచరించి యజ్ఞాన్ని నిర్వహించారు.

Verse 4

देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम् । वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्

ఆ స్థలం వేలాది దేవాంగనలతో సమృద్ధిగా ఉండి, అప్సరాగణాల సేవతో విరాజిల్లింది. వేణు-వీణల మధుర నాదాలతో అది మ్రోగుతూ, వేదఘోషాల ప్రతిధ్వనితో మరింత మహిమాన్వితమైంది.

Verse 5

दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान् । सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा

దక్షుని యజ్ఞాన్ని చూచి ప్రతాపశాలి వీరుడు వీరభద్రుడు అప్పుడు సింహనాదం చేశాడు—అది మేఘగర్జనవలె గంభీరంగా ప్రతిధ్వనించింది.

Verse 6

ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव । गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः

అప్పుడు ‘కిలకిలా’ అనే మహా కోలాహలం ఆకాశమంతా నింపినట్లుగా ఉద్భవించింది. అది గణేశ్వరులచే లేపబడింది; కలత చెందిన సముద్రంలా ఘోరంగా ఉప్పొంగింది.

Verse 7

तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः । दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः

ఆ మహాశబ్దంతో సమస్త దేవతలు దిగ్భ్రాంతులై భయగ్రస్తులయ్యారు. వారు అన్ని దిక్కులకూ పరుగెత్తారు; ఆతురతలో వారి వస్త్రాలు, ఆభరణాలు సడలిపోయి జారిపోతున్నాయి.

Verse 8

किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही । किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्

“మహామేరు విరిగిపోయిందా? భూమి చీలిపోతోందా?”—అని త్రిదశులు తీవ్రంగా కలవరపడి మళ్లీ మళ్లీ, “ఇది ఏమిటి, ఇది ఏమిటి?” అని పలికారు.

Verse 9

मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने । श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्

ఘనమైన అడవిలో మృగేంద్రుని గర్జన విని గజేంద్రులు భయంతో వణికినట్లే, అటువంటి భయంకర శబ్దాన్ని విని కొందరు భయంతో ప్రాణాలనే విడిచారు.

Verse 10

पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा । मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः

పర్వతాలు చీల్చి చీల్చి కూలిపోవసాగాయి; వసుంధర కంపించింది. గాలులు గిరగిరా తిరిగాయి; మకరాల నివాసమైన సముద్రం కూడా ఉగ్రంగా కలత చెందింది.

Verse 11

अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः । ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः

అగ్నులు జ్వలించవు, సూర్యుడు ప్రకాశించడు. గ్రహాలు వెలుగునివ్వవు; నక్షత్రాలు, తారలూ ప్రకాశించవు—సర్వ తేజస్సు ఉపసంహరించబడినట్లుగా.

Verse 12

एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम् । संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया

అదే సమయంలో ఆ ప్రకాశవంతమైన యజ్ఞవాటికకు భగవాన్ భద్రుడు చేరెను; భద్రులతో కలిసి, భద్రాతో కూడ వచ్చెను.

Verse 13

तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः । क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि

అతనిని చూచి భయంతో వణికినప్పటికీ దక్షుడు దృఢుడివలె నిలిచెను. కోపభరిత వాక్యములతో ఇలా అన్నాడు—“నీవెవరు? ఇక్కడ ఏమి కోరుచున్నావు?”

Verse 14

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः । वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः

దురాత్ముడైన దక్షుని ఆ మాటలు విని మహాతేజస్సుగల వీరభద్రుడు ఘనమెఘ గర్జనవలె గంభీర ధ్వనితో ఘోషించాడు।

Verse 15

स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः । अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः

దక్షుణ్ని చూచి దేవతలూ ఋత్విజులూ చిరునవ్వుతోనట్టుగా, కలతలేక, సందర్భోచితమైన అర్థగర్భిత వాక్యాలను పలికారు।

Verse 16

वीरभद्र उवाच । वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः । भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्

వీరభద్రుడు పలికెను—మేమందరం అమితతేజస్సుగల శర్వుడు (శ్రీశివుడు) యొక్క అనుచరులము. మా న్యాయమైన భాగాన్ని కోరుకొని వచ్చాము; కనుక మా భాగము విధివిధానంగా మాకు ప్రసాదింపబడుగాక।

Verse 17

अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः । कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः

ఈ యజ్ఞంలో మాకు భాగం కేటాయించబడకపోతే, దానికి కారణం అక్కడ ప్రకటించబడుగాక; లేకపోతే దేవులు నాతో యుద్ధం చేయుగాక.

Verse 18

इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः । ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति

గణేంద్రుడు ఇలా పలికినప్పుడు, దక్షుని ముందుండగా దేవులు అన్నారు—“మాకు మంత్రాలే ప్రమాణం; మేము స్వయంగా (వాటిని మించి) నిర్ణయించలేము.”

Verse 19

मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः । येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्

మంత్రాలు పలికాయి—“ఓ దేవులారా, మీ చిత్తం మోహంతో క్షతమైంది; అందుకే మొదటి భాగానికి అర్హుడైన మహేశ్వరుని మీరు ఆరాధించరు.”

Verse 20

मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः । भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः

మంత్రాలు చెప్పినప్పటికీ ఆ దేవులందరూ మోహగ్రస్త చిత్తంతోనే ఉన్నారు; భద్రాకు భాగం ఇవ్వలేదు, ఎందుకంటే ఆమెను త్యజించి వెలివేయాలని వారు కోరారు.

Verse 21

यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत् । तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्

వారి స్వవాక్యం—సత్యమూ హితకరమూ అయినప్పటికీ—నిష్ఫలమైపోయినప్పుడు, అప్పుడు వారు అలసినవారై అక్కడి నుండి బయలుదేరి సనాతన బ్రహ్మలోకానికి వెళ్లారు।

Verse 22

अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान् । मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः

అప్పుడు శివగణాధ్యక్షుడు విష్ణువు ముందుండగా దేవతలను ఉద్దేశించి పలికెను—“బలగర్వితులారా! మీరు మంత్రాలను ప్రమాణంగా గౌరవించలేదు; వాటినే ధర్మాచరణకు నిజమైన కొలమానంగా చేయలేదు।”

Verse 23

यस्मादस्मिन्मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः । तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्

ఈ యజ్ఞంలో దేవతలు మమ్మల్ని ఇట్లా అవమానించినందున, ఓ గర్వితులారా! మీ ప్రాణాలతో సహా అన్నిటినీ నేను హరించెదను।

Verse 24

इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना । यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः

ఇట్లు పలికి భగవాన్ క్రోధాగ్నితో మండిపడి తన నేత్రాగ్నితో యక్షవాటాన్ని, మహాకూట పర్వతాన్ని దహించెను—పూర్వం హరుడు త్రిపురాన్ని నాశనం చేసినట్లే।

Verse 25

ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः । यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः

అనంతరం పర్వతాల్లా మహాకాయులైన గణేశ్వరులందరూ యజ్ఞస్తంభాలను పెకలించి, హోతృల మెడల చుట్టూ తాళ్లతో కట్టి వారిని పట్టుకున్నారు।

Verse 26

यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि । गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः

వారు యజ్ఞంలోని విచిత్ర అలంకృత పాత్రలను పగలగొట్టి నీటిలో చూర్ణం చేశారు; యజ్ఞాంగ ఉపకరణాలను కూడా తీసుకొని గంగ ప్రవాహంలోకి విసిరేశారు.

Verse 27

तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः । क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः

అక్కడ దివ్యమైన అన్నపానాల రాశులు పర్వతాల్లా కనిపించాయి. పాలు నదులుగా ప్రవహించాయి, అమృతధారలు జారాయి, మరియు ఎంతో మృదువైన పెరుగు ఒడ్డుల వద్ద స్నిగ్ధమైన మట్టిలా ఏర్పడింది.

Verse 28

उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च । रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै

అక్కడ అనేక రకాల మాంసాలు, సువాసనభరిత భక్ష్యాలు, రసవంతమైన పానీయాలు ఉండేవి; అలాగే లేహ్యములు, చోష్యములు (చాటే, చప్పరించే పదార్థాలు) కూడా నిజంగా ఉండేవి.

Verse 29

वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च । वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः

ఆ వీర యోధులు వారిని నోటితోనే పట్టుకొని మ్రింగివేస్తారు; చీల్చి చిదిమి దూరంగా విసిరివేస్తారు. వజ్రాలు, చక్రాయుధాలు, మహాశూలాలు, శక్తులు, పాశాలు, పట్టిశాలతో వారు ప్రహరిస్తారు.

Verse 30

मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः । उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्

ముసలాలు, ఖడ్గాలు, టంకాలు, భిందిపాలాలు, పరశ్వధాలతో వారు లోకపాలుల నేతృత్వంలో అహంకార-క్రోధంతో లేచిన ఉద్ధత త్రిదశులందరినీ కూలదోశారు.

Verse 31

बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः । छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति

అప్పుడు వీరభద్రుని అవయవాల నుంచే జన్మించిన ఆ బలవంతులైన వీరులు దూసుకెళ్లి కొట్టసాగారు; “నరికేయి! పొడిచేయి! త్వరగా విసిరేయి! చంపండి! చీల్చండి!” అని అరచారు.

Verse 32

हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च । संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः

“పట్టుకో! కొట్టు!” అలాగే “చింపేయి! పెకలించేయి!”—ఉగ్ర ఆవేశం నుంచి పుట్టిన ఆ క్రూర నినాదాలు చెవులను ముల్లుల్లా గుచ్చాయి.

Verse 33

यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः । विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः

అక్కడక్కడ యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న గణేశుల సమూహాలు ఉద్భవించాయి. కొందరి కళ్లు తిరుగుతున్నాయి, మరికొందరి దంతాలు, పెదవులు మరియు అంగిలి క్రోధంతో వికృతంగా ఉన్నాయి.

Verse 34

आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् । स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च

వారు తపస్వులను వారి ఆశ్రమాలనుండి లాగి చంపుతున్నారు. వారు యజ్ఞ పాత్రలను దొంగిలిస్తున్నారు మరియు పవిత్ర అగ్నిని నీటిలో పడవేస్తున్నారు.

Verse 35

कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः । गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः

వారు కలశాలను పగులగొడుతున్నారు మరియు మణిఖచిత వేదికలను నాశనం చేస్తున్నారు; వారు పదేపదే పాడుతున్నారు, గర్జిస్తున్నారు మరియు నవ్వుతున్నారు.

Verse 36

रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः । निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः

ఎర్రని ఆసవాన్ని త్రాగుతూ శివగణాలలో అగ్రగణ్యులు నర్తించారు. ఇంద్రునితో కూడిన అమరులను కూడా మథించి కదిలించి, ఆ గణేంద్రులు వృషభ, గజ, మృగేంద్రులవలె బలవంతులై వేగంగా సంచరించారు।

Verse 37

चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि । नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्

అపూర్వ భావావేశాలతో ముంచెత్తబడి, హర్షంతో రోమాంచితులై వారు అనేక స్వయంచాలక చేష్టలు చేశారు—కొంతమంది ఆనందించారు, కొంతమంది దెబ్బలు కొట్టారు, కొంతమంది పరుగెత్తారు, మరికొందరు అర్థంలేని మాటలు పలికారు।

Verse 38

नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन । केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति

కొంతమంది ప్రమథులు నర్తిస్తారు, కొంతమంది గట్టిగా నవ్వుతారు, మరికొందరు బలంతో ఎగిరి దూకుతారు. కొందరు మేఘాలను వాటి జలంతో సహా పట్టుకోవాలని యత్నిస్తారు; ఇంకొందరు సూర్యుణ్ని పట్టుకోవాలన్నట్లు పైకి దూకుతారు.

Verse 39

केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः । आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः

ఆకాశంలో ఉన్న కొంతమంది భయంకర ప్రమథులు గాలితో పాటు వేగంగా దూసుకుపోవాలని కోరారు. మరికొందరు శ్రేష్ఠ ఆయుధాలను పట్టుకొని, గరుడులు మహాసర్పాలపై దూకినట్లుగా చురుకుగా దూసుకెళ్లారు.

Verse 40

भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः । उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि

వారు తిరుగుతూ దేవతలనూ పారద్రోలుతూ, ఆకాశమండలంలో పర్వతశిఖరాల్లా సంచరించారు. మరికొందరు జాలికిటికీలు, ఎత్తైన వేదికలతో కూడిన ఇళ్లను పీకిపారేసి విసిరేశారు.

Verse 41

विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः । उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम्

జలమధ్యంలో దానిని మళ్లీ మళ్లీ విసిరివేస్తూ, మేఘశ్యాములైన ప్రమథులు ఘోషించారు. ద్వారాలు, కపాటాలు, గోడలు తలక్రిందులై పెల్లగించబడ్డాయి; శాలలు, వలభులు, గవాక్షాలు విరిగి ధ్వంసమయ్యాయి.

Verse 42

अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम् । हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति

అయ్యో! యజ్ఞవాటము భగ్నమైంది; పలికిన మాటలు కూడా ఆశ్రయహీనుని వాక్యంలా వ్యర్థమయ్యాయి. “హా నాథా!”, “హా తాతా!”, “పితృసుతా!”, “భ్రాతా!”, “మమ అంబా!”, “మాతులా!” అని వారు ఆర్తిగా విలపించారు.

Verse 43

उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः

ఇళ్లు చీల్చి పడేస్తుండగా స్త్రీలు మళ్లీ మళ్లీ ‘మేము అనాథలం, రక్షకుల్లేము!’ అని కరుణగా విలపించిరి।