परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
ఈ అధ్యాయంలో సూతుడు కల్పచక్రంలో సృష్టికార్యాలు ప్రారంభమయ్యే సందర్భాన్ని స్థాపిస్తాడు. ‘షట్కులీయ’ మునులు ‘పరం’—అత్యున్నత తత్త్వం ఏది? అనే విషయంపై దీర్ఘ వాదంలో పడతారు; ప్రతి ఒక్కరు వేర్వేరు అభిప్రాయాలు ప్రతిపాదించినా, పరమతత్త్వం దుర్నిరూప్యమైనందున తుది నిర్ణయం కుదరదు. అప్పుడు వివాద పరిష్కారార్థం దేవదానవుల స్తుతుల మధ్య ఆసీనుడైన, అవినాశి విధినిర్ణేత బ్రహ్మను దర్శించేందుకు వారు మేరుపర్వతానికి ప్రయాణిస్తారు. మేరువు పుణ్యశిఖరం దేవులు, దానవులు, సిద్ధులు, చారణులు, యక్షులు, గంధర్వులతో నిండినదిగా, రత్నాలు, వనాలు, గుహలు, జలపాతాలతో అలంకృతమై ఉన్నదిగా వర్ణించబడుతుంది. అక్కడ ‘బ్రహ్మవనం’ అనే విస్తార అరణ్యం, సువాసనగల స్వచ్ఛ జలసరోవరాలు, పుష్పిత వృక్షాలు, అలాగే బలమైన ప్రాకారాలతో ప్రకాశించే మహానగరం దర్శనమిస్తుంది. ఈ వర్ణన తత్త్వనిర్ణయానికి ముందు పీఠికగా నిలిచి, పరమ ప్రశ్నకు సమాధానం పవిత్ర స్థలంలో విశ్వాధికారిని ఆశ్రయించడంవల్లనే లభిస్తుందని సూచిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः । अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि
సూతుడు పలికెను—పూర్వకాలంలో మహాకాలం గడచి, అనేక కల్పాలు పునఃపునః ముగిసిన తరువాత, ఈ సముపస్థిత (కొత్త) కల్పంలో సృష్టికార్యము ప్రారంభమైంది.
Verse 2
प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च । मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्
వార్తా యథావిధిగా స్థిరపడినప్పుడు, సమవేత ప్రజలు జాగృతచిత్తులై శ్రద్ధగా ఉన్నప్పుడు, ఆరు కులాల మునులు పరస్పరం సంభాషించసాగారు।
Verse 3
इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः
“ఇదే పరమం” “ఇది పరమం కాదు” అని మహావివాదం చెలరేగింది; కానీ పరముడు (పతి) నిర్వచించుట దుర్లభమైనందున అక్కడ నిర్ణయం కలగలేదు।
Verse 4
ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् । यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः
అప్పుడు వారు విధాత అయిన అవ్యయ బ్రహ్మను దర్శించుటకు వెళ్లారు; అక్కడ భగవాన్ బ్రహ్మ దేవాసురులచే స్తుతింపబడుతూ ఆసీనుడై ఉన్నాడు।
Verse 5
मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले । सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते
వారు శుభ్రమైన రమ్యమైన మేరుశిఖరానికి చేరారు; అది దేవదానవులతో నిండినది, అక్కడ సిద్ధచారణులు సంభాషించుచుండగా, యక్షగంధర్వులు సేవచేస్తుండేవారు।
Verse 6
विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते । निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते
అది పక్షిసమూహాల కూయుటతో మార్మోగుచుండెను; మణులు, ప్రవాళాలతో అలంకృతమై ఉండెను; అలాగే నికుంజాలు, గుహలు, చీలికలు, ఏకాంతగృహాలు, మెరిసే జలపాతాలతో శోభించుచుండెను।
Verse 7
तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् । दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
అక్కడ ‘బ్రహ్మవనం’ అనే అరణ్యం ఉండెను; అది నానావిధ మృగాలతో నిండియుండెను. దాని వెడల్పు పది యోజనాలు, పొడవు వంద యోజనాలు.
Verse 8
सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् । मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्
అక్కడ స్వచ్ఛమైన సువాసన జలముతో నిండిన ఒక రమ్య సరస్సు ఉండెను. దాని చుట్టూ పుష్పించిన అందమైన వృక్షాలు, మత్తభ్రమరాలతో కప్పబడినవిగా ఉండెను.
Verse 9
तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् । दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्
అక్కడ ఉదయించే యువసూర్యుని వలె కాంతిమంతమైన, అతి విశాలమైన సుందర మహానగరం ఉండెను—దుర్జేయ బలగర్వంతో మత్తులైన దైత్య-దానవ-రాక్షసులది।
Verse 10
तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् । निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्
అది తప్త జాంబూనద స్వర్ణముతో నిర్మితమై, ఎత్తైన ప్రాకారాలు, తోరణాలతో కూడి, బయటకు పొడచూపే వలభులు, గగనాన్ని తాకే కూటశిఖరాలు, వందలాది ప్రకాశవంతమైన ద్వారాలతో అలంకృతమై ఉండెను।
Verse 11
महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् । महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्
అమూల్య రత్నాల నానావర్ణ కాంతులతో ఆకాశమే లయలాడుతూ నర్తిస్తున్నట్లుగా కనిపించెను; అనేక కోట్లు మహాభవనాలతో ఆ నగరం అలంకృతమై ఉండెను।
Verse 12
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः । तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्
ఆ స్థలమందు సభాసదులతో కూడిన ప్రజాపతి బ్రహ్మ నివసించుచుండెను. అక్కడికి వెళ్లి ఆయన మహాత్ముడైన—సాక్షాత్ లోకపితామహుని—సన్నిధిని చేరెను।
Verse 13
दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् । शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
మునులు మరియు దేవతలు, దేవర్షిగణములు సేవించుచున్న ఆ దివ్య స్వరూపాన్ని దర్శించిరి; అది శుద్ధ స్వర్ణమువలె ప్రకాశించి, సమస్త ఆభరణాలతో భూషితమై ఉండెను।
Verse 14
प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् । दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
ఆయన ప్రసన్నవదనుడు, సౌమ్యుడు, పద్మపత్రసమాన నేత్రాలవాడు; దివ్యకాంతితో యుక్తుడై, దివ్యసుగంధాలతో అనులిప్తుడై ఉన్నాడు।
Verse 15
दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् । सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्
ఆయన దివ్య శ్వేతాంబరధారి, దివ్యమాలావిభూషితుడు; దేవేంద్రులు, అసురేంద్రులు, యోగీంద్రులు భక్తితో వందించే పద్మపాదుడై ఉన్నాడు।
Verse 16
सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया । भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्
సర్వ శుభలక్షణయుక్తాంగి, చేతిలో చామరాన్ని ధరించిన సరస్వతి, సూర్యప్రభలా దివ్యంగా ప్రకాశించింది।
Verse 17
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः । शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्
ఆయనను చూచి మునులందరూ ప్రసన్న ముఖాలతో, ఆనందభరిత నేత్రాలతో నిలిచారు. వారు శిరస్సుపై అంజలి ఉంచి దేవశ్రేష్ఠుడైన ఆ ప్రభువును స్తుతించారు.
Verse 18
मुनय ऊचुः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने
మునులు పలికిరి—మీకు నమస్కారం, హే త్రిమూర్తిస్వరూపా! సృష్టి-స్థితి-లయాలకు కారణమా! ఆదిపురుషా, పురాతనుడా, బ్రహ్మస్వరూపా, పరమాత్మా—మీకు నమస్కారం.
Verse 19
नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे । त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे
ప్రధానమే దేహముగా కలవాడికి, ప్రధానాన్ని క్షోభింపజేసి ప్రకటనకు కారణమైనవాడికి నమస్కారం. ఇరవైమూడు భేదాలుగా వికృతిరూపంలో కనిపించినా స్వయంగా అవికారుడైన శివునికి ప్రణామం.
Verse 20
नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने । तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च
బ్రహ్మాండమే దేహముగా కలవాడికి, బ్రహ్మాండ గర్భములో నివసించువాడికి నమస్కారం. అందులోనే సంపూర్ణసిద్ధ కార్యముగా, అలాగే సంపూర్ణసిద్ధ సాధనముగా ఉన్న శివునికి నమస్కారం.
Verse 21
नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने । सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे
సర్వలోకస్వరూపుడైనవాడికి, సర్వలోకాల నియమవ్యవస్థను విధించువాడికి నమస్కారం. సమస్త జీవుల దేహములు అంతరాత్మతో కలయిక-వియోగములు పొందుటకు కారణమైన విధికి మూలమైన శివునికి ప్రణామం.
Verse 22
त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् । तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह
నీ చేతనే ఈ సమస్త జగత్తు సృష్టింపబడుతుంది, పాలింపబడుతుంది, లయమవుతుంది. అయినా, హే నాథా, నీ మాయవలన మేము నిన్ను యథార్థంగా ఎరుగము—హే పితామహా।
Verse 23
सूत उवाच । एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः । प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव
సూతుడు పలికెను—ఇలా మహాభాగ మహర్షులచే స్తుతింపబడిన బ్రహ్మ, గంభీరమైన వాణితో మునులను ఉద్దేశించి పలికెను; వారిని ఆనందపరచి ధైర్యం చెప్పినట్లుగా।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः । किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः
బ్రహ్ముడు పలికెను—హే మహాభాగ ఋషులారా, మహాసత్త్వులు, మహౌజస్సులు! మీరు అందరూ కలిసి ఇక్కడికి ఏ కారణమున సమాగమించితిరి?
Verse 25
तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः । वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्
ఆ విధంగా పలికిన దేవ బ్రహ్ముని, బ్రహ్మవిద్యలో అగ్రగణ్యులు అయిన వారు అందరూ అంజలి ఘటించి, వినయభరిత వాక్యములతో పలికిరి.
Verse 26
मुनय ऊचुः । भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः । खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्
మునులు పలికిరి—హే భగవన్! మేము మహా అంధకారముచే ఆవరింపబడ్డాము; క్లాంతులమై వాదవివాదములలో చిక్కి, ఇక్కడ పరమాన్ని దర్శించలేకున్నాము.
Verse 27
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते
నీవే సమస్త జగత్తుకు ధాతా-పాలకుడవు, సమస్త కారణాలకు కారణమవు. ఓ నాథ శివా, ఇక్కడ నీకు తెలియనిది ఏదీ లేదు.
Verse 28
कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः । विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः
సర్వ జీవులకన్నా ప్రాచీనుడైన, పరాత్పరుడైన, పరమ విశుద్ధుడైన, పరిపూర్ణుడైన, శాశ్వతుడైన పరమేశ్వరుడు—ఆ పరమ పురుషుడు ఎవరు?
Verse 29
केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये
ఈ జగత్తు మొదట ఏ అద్భుత కృత్యంతో సృష్టించబడుతుంది? ఓ మహాప్రాజ్ఞా, నా సందేహం తొలగేందుకు ఆ తత్త్వాన్ని చెప్పుము.
Verse 30
एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः । देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ
ఇలా ప్రశ్నింపబడిన బ్రహ్మా, ఆశ్చర్యంతో ప్రకాశించే మృదుహాస్య దృష్టితో, దేవులు, దానవులు, మునుల సన్నిధిలో (ప్రత్యుత్తరం చెప్పుటకు) సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 31
उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् । आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत
లేచి, చాలాసేపు ధ్యానించి, ‘రుద్ర’ అని ఉచ్చరిస్తూ అతడు పర్వతాన్ని ఎత్తాడు. ఆనందంతో అతని సర్వాంగం తడిసిపోయింది; తరువాత అంజలి ఘటించి పలికాడు।
Frequently Asked Questions
A group of ṣaṭkulīya sages become embroiled in a major dispute over which reality is “param” (supreme). Unable to decide, they go to Brahmā—praised by devas and asuras—at Meru, entering the sacral space of Brahmavana.
It dramatizes the epistemic limit that the ultimate cannot be conclusively fixed by rival assertions alone; the “param” is durnirūpya, prompting recourse to higher authority/revelation and a structured hierarchy of knowledge sources.
Meru’s peak and Brahmavana are foregrounded, populated by devas, asuras/dānavas, siddhas, cāraṇas, yakṣas, and gandharvas, along with lakes, jeweled ornamentation, and a radiant fortified city—marking a cosmographic prelude to doctrinal resolution.