मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
ఈ అధ్యాయంలో ఋషులు సమస్త మన్వంతరాలు, కల్పభేదాలు క్రమబద్ధంగా, ముఖ్యంగా ఆంతరసర్గం మరియు ప్రతిసర్గం గురించి వివరించమని కోరుతారు. వాయుదేవుడు బ్రహ్మాయుష్యంలో పరార్ధాది కాలమానాన్ని సూచించి, సంబంధిత చక్రాంతంలో పునఃసృష్టి జరుగుతుందని చెబుతాడు. బ్రహ్ముని ఒక దినంలో మనువుల పరిభ్రమణానుసారం పద్నాలుగు ప్రధాన విభాగాలు ఉంటాయని వివరిస్తాడు. అయితే కల్పాలు, మన్వంతరాలు అనాది-అనంతమైనవి, పూర్తిగా వాక్కుతో లెక్కించలేనివి; అన్నీ చెప్పినా శ్రోతలకు ఫలం పరిమితమే—అందుకే ప్రస్తుతంలో ప్రవృత్తమైన కల్పాన్ని సంక్షేపంగా చెప్పే విధానాన్ని స్వీకరిస్తాడు. ఆ కల్పం వరాహకల్పం; ఇందులో పద్నాలుగు మనువులు—స్వాయంభువాది ఏడు, సావర్ణికాది ఏడు—మరియు ప్రస్తుతం ఏడవ వైవస్వత మనువు కార్యరతుడు. సృష్టి-ప్రళయ విధానం మన్వంతరాలన్నింటిలో సమానంగా పునరావృతమవుతుందని సూచిస్తూ, పూర్వకల్ప నిశ్శేషం మరియు కాల-వాయు ప్రభావంతో నూతన చక్రారంభ చిత్రణ ద్వారా తదుపరి విశదమైన బ్రహ్మాండవర్ణనకు పీఠిక వేస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः । तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद
మునులు పలికిరి—“సర్వ మన్వంతరములనూ, కల్పభేదములనూ సమగ్రంగా చెప్పుము. అలాగే వాటిలోని అంతఃసర్గమును, ప్రతిసర్గమును కూడా మాకు వివరించుము.”
Verse 2
वायुरुवाच । कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः । तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते
వాయువు పలికెను—“కాలసంఖ్యా వివరణలో ‘పరార్ధం’ బ్రహ్ముని ప్రమాణమని చెప్పబడింది. అంతే పరిమాణముగల మరొక కాలమూ ఉంది; దాని అంతంలో మళ్లీ సృష్టి ప్రవర్తించబడుతుంది.”
Verse 3
दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः । चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः
ఆ బ్రహ్ముని పూర్వ ప్రాకట్యచక్రంలో దినదినమూ మనువుల పద్నాలుగు మహాపరంపరలు క్రమంగా పరిభ్రమించుచుండెను.
Verse 4
अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्
ఇది అనాది, అనంతము, సంపూర్ణంగా అజ్ఞేయము గనుక మన్వంతరములు మరియు కల్పములు వాక్యముచే వేరువేరుగా లెక్కించి చెప్పుట సాధ్యము కాదు।
Verse 5
उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे
ఇప్పటివరకు అన్నీ చెప్పినప్పటికీ, వినుచున్నవారలారా, నా మాట వినండి—ఇక్కడ ప్రత్యేకంగా చెప్పదగిన ఫలమేముంది? అందుకే నేను వేరే ఫలాన్ని చెప్పుటకు సాహసించను।
Verse 6
य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः
కల్పములలో ప్రస్తుతం నడుచుచున్న కల్పమే ఇక్కడ చెప్పబడుతోంది; ఆ కల్పములో సృష్టి మరియు ప్రతిసృష్టి కార్యములు సంక్షేపంగా జరుగుచుంటాయి।
Verse 7
यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश
ప్రస్తుతం నడుచుచున్న ఈ కల్పము పేరున ‘వారాహ కల్పము’; ఇందులో కూడా, హే ద్విజశ్రేష్ఠా, పద్నాలుగు మనువులు ఉంటారు।
Verse 8
स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः
స్వాయంభువ మొదలైన ఏడుగురు మనువులు, అలాగే సావర్ణి మొదలైన మరియేడుగురు; వారిలో ‘వైవస్వత’ అనే మనువు ఏడవవాడు, ప్రస్తుతం అధికారం వహిస్తున్నాడు।
Verse 9
मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः । प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता
సర్వ మన్వంతరములందు సృష్టి-ప్రళయ ప్రక్రియలు సాధారణంగా ఒకే విధంగా పునరావృతమగుచున్నవి; కావున వివేకవంతుడైన జ్ఞాని యుక్తియుక్తమైన తర్కముతో వాటిని గ్రహించవలెను।
Verse 10
पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते । समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च
పూర్వకల్పము నివృత్తమై, కాలరూపమైన గాలి ప్రవహించగా, వనములలోని వృక్షముల మూలములు సమూలముగా పెకలింపబడి అరణ్యమంతయు చెల్లాచెదురైయెను।
Verse 11
जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके । वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च
దేవాగ్ని దహించుచుండగా, జీవులు ఎండిన తృణముతో నోరు నిండినవారివలె దగ్ధమై వ్యాకులమై నశించుచున్నారు; మరల భూమిపై వర్షము కురిసినప్పుడు, మహావివరములలోనూ సముద్రములలోనూ కూడ ఆ పరిస్థితుల బలవేగముచేత సమస్త ప్రాణులు నడిపింపబడుచున్నారు।
Verse 12
दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि । तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः
సర్వ దిక్కులు మునిగిపోయి, మహా భూమి అంతటా జలపూర్ణమైయుండగా, ఆ జలము చంచలమైన ఎగసిపడుటలతోను, భుజమండలమువలె వలయాకార తరంగములతోను, అన్ని వైపులా ఉప్పొంగి వ్యాపించెను।
Verse 13
प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु । ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्
చండనృత్యము ప్రారంభమై, అనంతరం ప్రళయజలము సర్వత్ర వ్యాపించగా, బ్రహ్మ నారాయణరూపమును ధరించి ఆ జలములపై సుఖముగా నిద్రించెను।
Verse 14
इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति । तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्
ఇలా నారాయణుని ఉద్దేశించి ఈ మంత్రశ్లోకాన్ని ఉచ్చరించి, ఓ మునిశ్రేష్ఠులారా, దీనిని వినుడి; అలాగే అవినాశి అక్షరాధారమైన దీని అర్థమును కూడా వినుడి।
Verse 15
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
జలములను ‘నారా’ అని అంటారు; నిజంగా జలములు నరుని సంతానమని చెప్పబడినవి. ఆ జలములే ఆయనకు ‘అయనం’—ఆశ్రయస్థానం—కావున ఆయన ‘నారాయణుడు’ అని స్మరించబడతాడు।
Verse 16
शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् । बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
జనలోకనివాసి సిద్ధులు, అంజలి బద్ధముగా, త్రిదశేశ్వరుడు శివయోగమయమైన నిద్రలో స్థితుడై ఉన్నదాన్ని దర్శించారు—అది సాధారణ నిద్ర కాదు, అంతర్ముఖ యోగసమాధి।
Verse 17
स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः । यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा
ప్రభాత సమయంలో దేవతలు స్తోత్రాలతో ప్రభువును ప్రబోధించారు; సృష్ట్యాది కాలంలో పూర్వం శ్రుతులు (వేదాలు) స్తుతులతో ఈశ్వరుని ప్రబోధించినట్లే।
Verse 18
ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् । उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः
అప్పుడు ఆయన మేల్కొని శయనస్థానమునుండి లేచి జలమధ్యమునకు వెళ్లాడు. యోగనిద్ర వల్ల మృదువుగా అలసిన చూపుతో అన్ని దిశలను పరిశీలించాడు।
Verse 19
नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् । सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्
ఆ సమయంలో అతడు తన స్వాత్మకు భిన్నమైనదేదీ చూడలేదు. ఆశ్చర్యంతో కూర్చున్నవాడిలా ఉండి, అనంతరం పరమ చింతనలో ప్రవేశించాడు.
Verse 20
क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही । नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना
ఆ భగవతీ, మనోహరమైన మహత్తర భూమి ఎక్కడ ఉంది—నానావిధ మహాశైలాలు, నదులు, నగరాలు, వనాలతో అలంకృతమైనది?
Verse 21
एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् । तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्
ఇలా పదేపదే ఆలోచించిన బ్రహ్మ భూస్థితి యొక్క నిజస్థితిని గ్రహించలేకపోయాడు. అప్పుడు తన తండ్రి—భగవంతుడు త్రిలోచనుడైన శివుని స్మరించాడు.
Verse 22
स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः । ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः
దేవదేవుడైన అపారతేజస్సు గల భవుని స్మరించగానే ధరణీపతి భూమి జలంలో మునిగిపోయిందని తెలిసికొన్నాడు.
Verse 23
ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः । जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्
అప్పుడు ప్రజాపతి భూమిని ఉద్ధరించాలనే కోరికతో, జలక్రీడకు తగిన దివ్య వరాహరూపాన్ని మనసులో స్మరించాడు।
Verse 24
महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्
ఆయన దేహం మహాపర్వతంలా విస్తారమైనది, మహాఘనగర్జనవలె నినదించేది. నీలమేఘసదృశంగా కనిపించి, దీప్తమైన భయంకర శబ్దంతో భీతిని కలిగించేది.
Verse 25
पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्
ఆయన భుజాలు పుష్టిగా, వృత్తంగా, ఘనంగా ఉండెను; కటి-తటము, నితంబములు దృఢంగా, విశాలంగా, ఉన్నతంగా ఉండెను. తొడలు, జంఘలు చిన్నవైనా సుగోళంగా, ముందుభాగం తీక్ష్ణంగా స్పష్టమైన మండలాకార రేఖతో యుక్తమై ఉండెను.
Verse 26
पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्
ఆయన పద్మరాగ మణివలె ప్రకాశించెను; ఆయన నేత్రాలు వృత్తంగా భయంకరంగా ఉండెను. ఆయన మహాదేహం వృత్తాకారంగా దీర్ఘమై, కర్ణప్రదేశం స్థిరంగా నిలిచి ఉజ్జ్వలంగా మెరిసెను.
Verse 27
उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्
ఆయన ఉద్ధృత ఉచ్ఛ్వాస-నిశ్వాసములచేత ప్రళయసముద్రము సైతం చక్రవాతంలా ఘూర్ణించెను. కంపించే శోభన జటలతో కప్పబడిన ఆయన కపోలములు, భుజములు అతి మనోహరముగా ఉండెను.
Verse 28
मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्
నానా మణులు, విచిత్ర ఆభరణములతో అలంకృతమై, మహారత్నములతో సుసంస్కృతమై ఉన్నాడు. మేఘసమూహములో మెరుపులవలె ప్రకాశిస్తూ, ఉన్నతంగా విరాజిల్లెను.
Verse 29
आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
విధాత బ్రహ్మా విస్తారమైన, అపారమైన వరాహరూపాన్ని ధరించి భూమిని उद्धరించుటకై రసాతలంలో ప్రవేశించాడు।
Verse 30
स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः । लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा
అప్పుడు పర్వతసమానమైన ఆ సూకరం అత్యంతంగా ప్రకాశించింది; లింగరూప మహేశ్వరుని పాదమూలం వరకు దిగినట్లుగా అయింది।
Verse 31
ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः । उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्
తర్వాత భూమిధరుడు జలంలో మునిగిన భూమిని దంతాలతో ఎత్తి ఆలింగనం చేసి రసాతలమునుండి పైకి ఉద్భవించాడు।
Verse 32
तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः । मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्
అతనిని చూచి జనలోకనివాసులైన సిద్ధ మునులు పరమానందంతో నర్తించారు; భక్తితో అతని శిరస్సుపై పుష్పవర్షం కురిపించారు।
Verse 33
वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् । पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः
మహావరాహుని దేహం పుష్పావృతమై ప్రకాశించింది; ఎగిరే ఖద్యోతాలతో మెరిసే ప్రాశురంజన పర్వతంలా।
Verse 34
ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् । स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः
ఆపై మహాబలుడైన వరాహుడు మహత్తర భూమిని తగిన స్థానానికి తీసుకువచ్చి, తన దివ్య స్వరూపాన్ని ధరించి, సర్వవ్యాపి ప్రభువు ఆమెను దృఢంగా స్థాపించాడు।
Verse 35
पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
తర్వాత భూమిని సమతలపరచి, దానిపై పర్వతాలను స్థాపించి, భూః మొదలైన నాలుగు లోకాలను పూర్వంలాగానే సృష్టించాడు।
Verse 36
इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् । उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः
ఇలా ప్రళయ మహాజలసముద్రపు దిగువ మధ్యభాగం నుండి పర్వతాలతో కూడిన విశాల భూమిని పైకి ఎత్తి, పైభాగంలో స్థాపించి, విశ్వకర్మ మళ్లీ చరాచర జగత్తును సృష్టించాడు।
Frequently Asked Questions
The structure of kalpas and manvantaras, including āntara-sarga and pratisarga, with a focused identification of the currently operative Varāha Kalpa and the present Vaivasvata Manu.
It asserts the Purāṇic stance that cosmic cycles are effectively inexhaustible and not fully capturable by discourse; therefore knowledge is transmitted through a selective, present-kalpa-centered model that remains meaningful for practice and understanding.
Fourteen manvantara divisions within a day of Brahmā; the naming of the Varāha Kalpa; and the positioning of Vaivasvata as the seventh Manu in the current sequence.