Shloka 38

Vāyu-jaya (Prāṇa-vijaya) and Yogic Mastery over Time — वायुजय (प्राणविजय) तथा कालजय

Devanagari script

एभिर्युक्ता चतुर्भिः क्षितिधरतनये योगिभिर्वै धरैषा धैर्य्यान्नित्यं कुतोऽन्तं सकलमपि जगद्यत्सुखप्रापणाय । स्वप्ने देही विधत्ते सकलमपि सदा मानयन्यच्च दुःखं स्वर्गे ह्येवं धरित्र्याः प्रभवति च ततो वा स किञ्चिच्चतुर्णाम्

Transliteration

ebhiryuktā caturbhiḥ kṣitidharatanaye yogibhirvai dharaiṣā dhairyyānnityaṃ kuto'ntaṃ sakalamapi jagadyatsukhaprāpaṇāya | svapne dehī vidhatte sakalamapi sadā mānayanyacca duḥkhaṃ svarge hyevaṃ dharitryāḥ prabhavati ca tato vā sa kiñciccaturṇām

Translation

హే పర్వతకన్యా! ఈ నాలుగు ఆధారాలతో యుక్తులైన యోగులు ధరను నిలబెట్టినప్పుడు, ధైర్యబలంతో ఆమె నిత్యం సమస్త జగత్తును ధరిస్తుంది—ప్రాణులు సుఖాన్ని పొందుటకై. స్వప్నంలో కూడా దేహధారి అన్నిటినీ సృష్టించి అనుభవించి, దుఃఖాన్నికూడా నిజమని భావిస్తాడు; అలాగే స్వర్గంలోనూ భూస్వభావశక్తివలన అదే విధానం ఉద్భవిస్తుంది. కనుక ఈ నాలుగింటి తప్ప మరేదీ నిజంగా సరిపోదు.

Word by Word

• एभिः: with these
• एभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• युक्ता: joined/endowed
• युक्ता: Kriya (कृदन्त-क्रिया/विशेषण)
• Type: Verb
• Root: युज् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP) ‘युक्त’; स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• चतुर्भिः: with four
• चतुर्भिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन

• क्षितिधरतनये: O daughter of the mountain
• क्षितिधरतनये: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: क्षितिधर + तनया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन/सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (क्षितिधरस्य तनया)

• योगिभिः: by yogis
• योगिभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• वै: indeed
• वै: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (emphatic particle)

• धरा: the Earth
• धरा: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• एषा: this
• एषा: Apposition (समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• धैर्यात्: from steadfastness
• धैर्यात्: Hetu (हेतु)
• Type: Noun
• Root: धैर्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (हेतु/अपादान), एकवचन

• नित्यम्: always
• नित्यम्: Adhikarana (अधिकरण—काल)
• Type: Indeclinable
• Root: नित्य (प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverbial accusative: always)

• कुतः: how/whence
• कुतः: Sambandha (प्रश्न)
• Type: Indeclinable
• Root: कुतः (अव्यय)
• Form: प्रश्नवाचक-अव्यय (interrogative adverb: whence/how)

• अन्तम्: an end/limit
• अन्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सकलम्: entire
• सकलम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सकल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणम् (जगत्)

• अपि: even/also
• अपि: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (inclusion/emphasis)

• जगत्: the world
• जगत्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: जगत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• यत्: which/that
• यत्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक (relative pronoun)

• सुखप्रापणाय: for the attainment of happiness
• सुखप्रापणाय: Sampradana (सम्प्रदान/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: सुख + प्रापण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, चतुर्थी-विभक्ति (सम्प्रदान/प्रयोजन), एकवचन; समासः—तत्पुरुष (सुखस्य प्रापणम्)

• स्वप्ने: in a dream
• स्वप्ने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वप्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• देही: the embodied one
• देही: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: देहिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विधत्ते: arranges/creates
• विधत्ते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + धा (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• सकलम्: everything
• सकलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सकल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• अपि: also
• अपि: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय

• सदा: always
• सदा: Adhikarana (अधिकरण—काल)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (always)

• मानयन्: honouring/considering
• मानयन्: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: मान् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• यत्: which/that
• यत्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक

• च: and
• च: Sambandha (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• दुःखम्: sorrow
• दुःखम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• स्वर्गे: in heaven
• स्वर्गे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: स्वर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (अधिकरण), एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (indeed/for)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (thus/in this manner)

• धरित्र्याः: of the Earth
• धरित्र्याः: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: धरित्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (सम्बन्ध), एकवचन

• प्रभवति: arises/comes to be
• प्रभवति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र + भू (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• ततः: thereafter/from that
• ततः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अपादान/क्रमवाचक-अव्यय (from that/thereafter)

• वा: or
• वा: Sambandha (विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (or)

• सः: he/that
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• किञ्चित्: something/a little
• किञ्चित्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: किञ्चित् (सर्वनाम-प्रातिपदिक/अव्ययवत्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अनिश्चितपरिमाणवाचक (something/a little)

• चतुर्णाम्: of the four
• चतुर्णाम्: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

Speaker

Lord Shiva (teaching Parvati in the Umāsaṃhitā discourse)

Shaiva Theology

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Dakṣiṇāmūrti

Jyotirlinga Context

Significance: The verse reframes ‘world-bearing’ as yogic support: stability (dhairya) and the fourfold means uphold embodied life amid māyā’s projections—an inner pilgrimage of discernment rather than a site-specific tīrtha.

Shakti Dimension

Shakti Form: Pārvatī

Role: teaching

Cosmic Context

Cosmic Event: Dream-analogy for phenomenal projection: highlights māyā/tirodhāna—concealment that makes sorrow appear real.

Characters & Entities

• Shiva
• Parvati

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in the Shiva Purana?

It teaches that worldly and even heavenly experiences are unstable and dream-like for the embodied soul; only steadfast yogic supports and Shiva-oriented discernment lead beyond suffering toward liberation (Pati-realization).

How does this verse relate to the worship of the Linga or Saguna Shiva?

By showing the limits of pleasure and the mind’s projections, the verse points the seeker to take refuge in Shiva as the stable Lord (Pati). Linga/Saguna worship becomes a concrete support for steadiness, devotion, and inner purification beyond mere enjoyment.

What ritualistic or meditative practice is suggested here?

Cultivate dhairya (steadfastness) with regular Shiva-upasana—japa of the Panchakshara (Om Namaḥ Śivāya), meditation on Shiva as the inner witness, and disciplined yogic practice that weakens attachment to pleasure and aversion to pain.