दिव्यरथारोहणम् — Śiva’s Ascent on the Divine Chariot (Pre-battle Portents)
అధ్యాయము 9లో యుద్ధానికి ముందరి క్షణంలో శివుడు మహాదివ్య రథంపై అధిరోహించే దివ్యప్రసంగం వర్ణించబడింది. సనత్కుమారుడు చెప్పినట్లు—బ్రహ్మదేవుడు నిగమాలు/వేదాలను అశ్వరూపంగా భావించి రథాన్ని అలంకరించి శూలిన శివునికి విధివిధానంగా సమర్పించాడు. సర్వదేవమయుడైన శివుడు ఋషులు, దేవగణాల స్తుతుల మధ్య బ్రహ్మ-విష్ణు, లోకపాలకుల సాన్నిధ్యంలో రథారోహణం చేశాడు; వేదజ అశ్వాలు నమస్కరించగా భూమి కంపించింది, పర్వతాలు కదిలాయి, శేషనాగుడు భారంతో వ్యాకులమయ్యాడు. ధరణీధర సంబంధిత ఒక వాహకుడు క్షణకాలం వృషేంద్రరూపంలో రథాన్ని మోయగా, శివతేజస్సుతో ఆ ఆధారమూ తడబడింది. అనంతరం సారథి లగ్గాలు పట్టి అశ్వాలను స్థిరపరచి రథగతిని సమతుల్యం చేశాడు. ఈ అధ్యాయం దివ్యశ్రేణి, బ్రహ్మాండీయ పూర్వసూచనలు, వేదప్రతీకాత్మక రథ-అశ్వాల ద్వారా శివుని అపార తేజస్సును ప్రతిపాదిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ईदृग्विधं महादिव्यं नानाश्चर्यमयं रथम् । संनह्य निगमानश्वांस्तं ब्रह्मा प्रार्पयच्छिवम्
సనత్కుమారుడు పలికెను—ఇలా అనేక ఆశ్చర్యములతో నిండిన ఆ మహాదివ్య రథాన్ని సిద్ధం చేసి, వేదస్వరూప అశ్వాలను దానికీ కట్టించి, బ్రహ్మ ఆ రథాన్ని శ్రీశివునికి సమర్పించాడు.
Verse 2
शंभवेऽसौ निवेद्याधिरोपयामास शूलिनम् । बहुशः प्रार्थ्य देवेशं विष्ण्वादिसुरसमतम्
అతడు శంభువుకు తన విన్నపాన్ని సమర్పించి, విష్ణువాది దేవతలకు సమాన ఆశ్రయమైన దేవేశుడు శూలిని (త్రిశూలధారి)ని పునఃపునః ప్రార్థించాడు.
Verse 3
ततस्तस्मिन्रथे दिव्ये रथप्राकारसंयुते । सर्वदेवमयः शंभुरारुरोह महाप्रभुः
అనంతరం రథప్రాకారాలతో యుక్తమైన ఆ దివ్య రథంపై సమస్త దేవశక్తిస్వరూపుడైన మహాప్రభువు శంభువు అధిరోహించాడు।
Verse 4
ऋषिभिः स्तूयमानश्च देवगंधर्वपन्नगैः । विष्णुना ब्रह्मणा चापि लोकपालैर्बभूव ह
ఆయనను ఋషులు, దేవులు, గంధర్వులు, పన్నగులు స్తుతించుచుండగా; విష్ణువు, బ్రహ్ముడు మరియు లోకపాలకులు కూడా ఆయనను వందించిరి।
Verse 5
उपावृतश्चाप्सरसां गणैर्गीतविशारदः । शुशुभे वरदश्शम्भुस्स तं प्रेक्ष्य च सारथिम्
గాననిపుణులైన అప్సరాగణాలతో పరివృతుడై వరదుడైన శంభువు మహాశోభతో ప్రకాశించాడు; ఆ సారథిని చూచి (కార్యానికి సిద్ధమయ్యాడు)।
Verse 6
तस्मिन्नारोऽहतिरथं कल्पितं लोकसंभृतम् । शिरोभिः पतिता भूमौ तुरगा वेदसंभवाः
అక్కడ నారా-అహటి చేత కల్పింపబడి లోకాల సంపదతో సమీకృతమైన ఆ రథం దెబ్బతిని కూలిపోయింది; వేదసంభవమైన అశ్వాలు తలలు వంచి భూమిపై పడిపోయాయి।
Verse 7
चचाल वसुधा चेलुस्सकलाश्च महीधराः । चकंपे सहसा शेषोऽसोढा तद्भारमातुरः
వసుధ కదిలి, సమస్త పర్వతములు కంపించెను. అకస్మాత్తుగా శేషుడుకూడ ఆ భారముచే వ్యాకులుడై వణికెను; ఆ భారమును భరించలేకపోయెను.
Verse 8
अथाधः स रथस्यास्य भगवान्धरणीधरः । वृषेन्द्ररूपी चोत्थाय स्थापयामास वै क्षणम्
అప్పుడు ఆ రథమునకు క్రింద భగవాన్ ధరణీధరుడు లేచెను. వృషేంద్రరూపమును ధరించి క్షణమాత్రమున దానిని దృఢముగా నిలిపెను.
Verse 9
क्षणांतरे वृषेन्द्रोऽपि जानुभ्यामगमद्धराम् । रथारूढमहेशस्य सुतेजस्सोढुमक्षमः
తదుపరి క్షణమున వృషేంద్రుడుకూడ మోకాళ్లపై భూమిని తాకెను. రథారూఢ మహేశ్వరుని దివ్య తేజస్సును భరించలేకపోయెను.
Verse 10
अभीषुहस्तो भगवानुद्यम्य च हयांस्तदा । स्थापयामास देवस्य पचनाद्वैरथं वरम्
అప్పుడు భగవాన్ లగ్గామును చేతబట్టి అశ్వములను పైకెత్తి నియంత్రించెను. పచనాకృతమైన ఆ శ్రేష్ఠ రథమును దేవునికై స్థిరపరచెను.
Verse 11
ततोऽसौ नोदयामास मनोमारुतरंहसः । ब्रह्मा हयान्वेदमयान्नद्धान्रथवरे स्थितः
అనంతరం శ్రేష్ఠ రథమున నిలిచిన బ్రహ్మ ఆ అశ్వములను నడిపెను; అవి మనస్సు, వాయువుల వలె వేగవంతములు—వేదమయములు, యాత్రకై యోజింపబడినవి.
Verse 12
पुराण्युद्दिश्य वै त्रीणि तेषां खस्थानि तानि हि । अधिष्ठिते महेशे तु दानवानां तरस्विनाम्
పురాతన వృత్తాంతాలను సూచించి, వారి మూడు దుర్గాలు ఉన్నాయని, అవే వారి ఆకాశస్థ కోటలని చెప్పబడింది. కాని మహేశుడు అక్కడ అధిష్ఠానమొందగానే బలవంతులైన దానవుల శక్తి ఆయన వశమైంది.
Verse 13
अथाह भगवान्रुद्रो देवानालोक्य शंकरः । पशूनामाधिपत्यं मे धद्ध्वं हन्मि ततोऽसुरान्
అప్పుడు భగవాన్ రుద్రుడు—శంకరుడు—దేవతలను చూచి ఇలా అన్నాడు: “సర్వ పశువుల (బద్ధజీవుల) అధిపత్యాన్ని నాకు అప్పగించండి; అప్పుడు నేను అసురులను సంహరిస్తాను।”
Verse 14
पृथक्पशुत्वं देवानां तथान्येषां सुरोत्तमाः । कल्पयित्वैव वध्यास्ते नान्यथा दैत्यसत्तमाः
ఓ సురోత్తములారా! దేవులను మరియు ఇతరులను కూడా వేరువేరుగా ‘పశుత్వ’ (బద్ధస్థితి)లో ఏర్పరచినప్పుడే ఆ శ్రేష్ఠ దైత్యులు వధ్యులు అవుతారు; ఇతరథా ఇది సాధ్యం కాదు.
Verse 15
सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य धीमतः । विषादमगमन्सर्वे पशुत्वं प्रतिशंकिताः
సనత్కుమారుడు అన్నాడు: ఆ ధీమంతుడైన దేవదేవుని మాటలు విని, ‘పశుత్వం’ వస్తుందేమో అన్న భయంతో అందరూ విషాదంలో మునిగిపోయారు.
Verse 16
तेषां भावमथ ज्ञात्वा देवदेवोऽम्बिकापतिः । विहस्य कृपया देवाञ्छंभुस्तानिदमब्रवीत्
వారి అంతర్భావాన్ని తెలిసికొని దేవదేవుడు, అంబికాపతి శంభువు చిరునవ్వు చిందించి, కరుణతో ఆ దేవతలను ఉద్దేశించి ఇలా పలికెను.
Verse 17
शंभुरुवाच । मा वोऽस्तु पशुभावेऽपि पातो विबुधसत्तमाः । श्रूयतां पशुभावस्य विमोक्षः क्रियतां च सः
శంభువు పలికెను—“ఓ దేవశ్రేష్ఠులారా, మీకు పశుభావం (బంధజీవ స్థితి) లోకూడా పతనం కలగకూడదు. వినండి—పశుభావం నుండి విమోచన మార్గం వినబడుగాక; ఆ మోక్షం కార్యరూపం దాల్చుగాక.”
Verse 18
यौ वै पाशुपतं दिव्यं चरिष्यति स मोक्ष्यति । पशुत्वादिति सत्यं वः प्रतिज्ञातं समाहिताः
ఎవడు దివ్యమైన పాశుపత వ్రతాన్ని నిజభావంతో ఆచరిస్తాడో వాడు మోక్షాన్ని పొందును. ‘పశుత్వం—బద్ధజీవస్థితి—నుండి విముక్తి కలుగును’ అని మీకు నేను సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేశాను; మీరు స్థిరంగా, ఏకాగ్రంగా ఉండండి.
Verse 19
ये चाप्यन्ये करिष्यंति व्रतं पाशुपतं मम । मोक्ष्यंति ते न संदेहः पशुत्वात्सुरसत्तमाः
మరియు ఓ దేవోత్తములారా, నా ఈ పాశుపత వ్రతాన్ని ఇతరులు కూడా ఆచరిస్తే వారు నిస్సందేహంగా మోక్షాన్ని పొందుతారు. ఎందుకంటే పశుత్వం—బద్ధజీవత్వం—నుండి పశుపతి శరణాగతితో వారు విముక్తులవుతారు.
Verse 20
नैष्ठिकं द्वादशाब्दं वा तदर्थं वर्षकत्रयम् । शुश्रूषां कारयेद्यस्तु स पशुत्वाद्विमुच्यते
ఆ ఉద్దేశ్యంతో భక్తితో శుశ్రూష (సేవ) చేయించేవాడు లేదా తానే చేయువాడు—పన్నెండు సంవత్సరాల నైష్ఠిక వ్రతంగా గానీ, లేదా దానికి సమానంగా మూడు సంవత్సరాలుగా గానీ—పశుత్వం (బద్ధజీవస్థితి) నుండి విముక్తుడగును.
Verse 21
तस्मात्परमिदं दिव्यं चरिष्यथ सुरोत्तमाः । पशुत्वान्मोक्ष्यथ तदा यूयमत्र न संशयः
కాబట్టి, ఓ దేవోత్తములారా, ఇకపై మీరు ఈ దివ్య ఆచార-వ్రతాన్ని అనుసరించండి; అప్పుడు మీరు పశుత్వం (బద్ధజీవత్వం) నుండి విముక్తులవుతారు—ఇందులో సందేహం లేదు.
Verse 22
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य महेशस्य परात्मनः । तथेति चाब्रुवन्देवा हरिब्रह्मादयस्तथा
సనత్కుమారుడు పలికెను—పరమాత్మ మహేశుని వచనములు విని, హరి, బ్రహ్మ మొదలైనవారితో కూడిన దేవతలు “తథాస్తు” అని పలికిరి।
Verse 23
तस्माद्वै पशवस्सर्वे देवासुरवराः प्रभोः । रुद्रः पशुपतिश्चैव पशुपाशविमोचकः
అందుచేత సమస్త జీవులు—దేవాసురులలో శ్రేష్ఠులైనవారుకూడా—ప్రభువుకు ‘పశువులు’ (బద్ధజీవులు). రుద్రుడే పశుపతి; ఆయనే పశుపాశ విమోచకుడు।
Verse 24
तदा पशुपतीत्येतत्तस्य नाम महेशितुः । प्रसिद्धमभवद्वध्वा सर्वलोकेषु शर्मदम्
అప్పుడు (శత్రువును) వధించిన తరువాత, ఆ మహేశ్వరుని ‘పశుపతి’ అనే నామము సమస్త లోకాలలో ప్రసిద్ధమై, శుభమును శాంతినీ ప్రసాదించెను।
Verse 25
मुदा जयेति भाषंतस्सर्वे देवर्षयस्तदा । अमुदंश्चाति देवेशो ब्रह्मा विष्णुः परेऽपि च
అప్పుడు సమస్త దేవర్షులు ఆనందంతో “జయ! జయ!” అని పలికారు. కాని దేవాధిపతులు—బ్రహ్మ, విష్ణు మొదలైనవారు—హర్షించలేదు।
Verse 26
तस्मिंश्च समये यच्च रूपं तस्य महात्मनः । जातं तद्वर्णितुं शक्यं न हि वर्षशतैरपि
అదే సమయంలో ఆ మహాత్ముని ఏ రూపం ప్రాదుర్భవించిందో, దానిని వర్ణించడం సాధ్యం కాదు—వందల సంవత్సరాలైనా కాదు।
Verse 27
एवं विधो महेशानो महेशान्यखिलेश्वरः । जगाम त्रिपुरं हंतुं सर्वेषां सुखदायकः
ఇలా సిద్ధమైన మహేశానుడు—మహేశానీ పతి, సర్వాధీశ్వరుడు—సర్వజీవులకు క్షేమసుఖదాతగా త్రిపురాన్ని సంహరించుటకు బయలుదేరెను।
Verse 28
तं देवदेवं त्रिपुरं निहंतुं तदानु सर्वे तु रविप्रकाशाः । गजैर्हयैस्सिंहवरै रथैश्च वृषैर्ययुस्तेऽमरराजमुख्याः
అప్పుడు దేవదేవునికి త్రిపుర సంహారంలో సహాయపడుటకు, సూర్యప్రభలతో ప్రకాశించే అమరాధిపతులలో అగ్రులు అందరూ ఏనుగులు, గుర్రాలు, శ్రేష్ఠ సింహాలు, రథాలు, వృషభాలపై ఎక్కి బయలుదేరిరి।
Verse 29
हलैश्च शालैर्मुशलैर्भुशुण्डैर्गिरीन्द्रकल्पैर्गिरिसंनिभाश्च । नानायुधैस्संयुतबाहवस्ते ततो नु हृष्टाः प्रययुस्सुरेशाः
హలాలు, శాలాలు, ముసలాలు, భారమైన భుశుండాలు ధరించి—కొంతమంది పర్వతరాజులవలె, మరికొందరు గిరిశిఖరాలవలె—నానావిధ ఆయుధాలతో భుజాలు సన్నద్ధం చేసుకొని ఆ సురేశులు హర్షంతో ముందుకు సాగిరి।
Verse 30
नानायुधाढ्याः परमप्रकाशा महोत्सवश्शंभुजयं वदंतः । ययुः पुरस्तस्य महेश्वरस्य तदेन्द्रपद्मोद्भवविष्णुमुख्याः
నానావిధ ఆయుధాలతో సమృద్ధులై, పరమ ప్రకాశముతో, మహోత్సవంగా “శంభువుకు జయం!” అని ఘోషిస్తూ వారు ఆ మహేశ్వరుని ముందుగా సాగిరి—ఇంద్రుడు, పద్మోద్భవ బ్రహ్మ, విష్ణువు అగ్రగణ్యులు।
Verse 31
जहृषुर्मुनयस्सर्वे दंडहस्ता जटाधराः । ववृषुः पुष्पवर्षाणि खेचरा सिद्धचारणाः
దండం చేతబట్టి, జటాధారులైన మునులందరూ హర్షించిరి; ఆకాశచారులైన సిద్ధచారణులు పుష్పవర్షం కురిపించిరి।
Verse 32
पुत्रत्रयं च विप्रेन्द्रा व्रजन्सर्वे गणेश्वराः । तेषां संख्या च कः कर्तुं समर्थो वच्मि कांश्चन
హే విప్రేంద్రా, ఆ గణేశ్వరులందరూ తమ మూడు కుమారులతో కూడి ముందుకు సాగిరి. వారి సంఖ్యను ఎవరు లెక్కించగలరు? నేను కొందరినే చెప్పుదును।
Verse 33
गणेश्वरैर्देवगणैश्च भृङ्गी समावृतस्सर्वगणेन्द्रवर्यः । जगाम योगांस्त्रिपुरं निहंतुं विमानमारुह्य यथा महेन्द्रः
గణేశ్వరులు, దేవగణాలు మరియు భృంగీచే పరివృతుడైన ఆ సర్వగణనాయకశ్రేష్ఠుడు యోగబలంతో త్రిపురాన్ని నశింపజేయుటకు విమానమారోహించి బయలుదేరెను—మహేంద్రుడు ఆకాశరథమారోహించినట్లు।
Verse 34
केशो विगतवासश्च महाकेशो महाज्वरः । सोमवल्लीसवर्णश्च सोमदस्सनकस्तथा
ఆయన కేశుడు, విగతవాసుడు; మహాకేశుడు, మహాజ్వరుడు. సోమవల్లివర్ణుడు, సోమదాత; అలాగే సనకుడును.
Verse 35
सोमधृक् सूर्यवर्चाश्च सूर्यप्रेषणकस्तथा । सूर्याक्षस्सूरिनामा च सुरस्सुन्दर एव च
అక్కడ సోమధృక్, సూర్యవర్చా, అలాగే సూర్యప్రేషణకుడూ ఉన్నారు. అంతేకాదు సూర్యాక్ష, సూరినామా, సుర, సుందరుడూ ఉన్నారు.
Verse 36
प्रस्कंदः कुन्दरश्चंडः कंपनश्चातिकंपनः । इन्द्रश्चेन्द्रजवश्चैव यंता हिमकरस्तथा
(వారు) ప్రస్కంద, కుందర, చండ, కంపన, అతికంపన; ఇంద్రుడు మరియు ఇంద్రజవుడూ; అలాగే యంతా, హిమకరుడూ ఉన్నారు.
Verse 37
शताक्षश्चैव पंचाक्षः सहस्राक्षो महोदरः । सतीजहुश्शतास्यश्च रंकः कर्पूरपूतनः
అక్కడ శతాక్ష, పంచాక్ష, సహస్రాక్ష, మహోదర; అలాగే సతీజహు, శతాస్య, రంక, కర్పూరపూతన అనే వీరులూ ఉన్నారు—యుద్ధంలో ప్రత్యక్షమైన శివగణాల పరాక్రమశాలులు.
Verse 38
द्विशिखस्त्रिशिखश्चैव तथाहंकारकारकः । अजवक्त्रोऽष्टवक्त्रश्च हयवक्त्रोऽर्द्धवक्त्रकः
ఆయన ద్విశిఖుడు, త్రిశిఖుడూ; అలాగే అహంకారాన్ని సృష్టించువాడూ. ఆయన అజవక్త్రుడు, అష్టవక్త్రుడు, హయవక్త్రుడు, అర్ధవక్త్రుడూ కూడాను.
Verse 39
इत्याद्या गणपा वीरा बहवोऽपरिमेयकाः । प्रययुः परिवार्येशं लक्ष्यलक्षणवर्जिताः
ఇలా ఆ వీర గణాలు మరియు మరెన్నో—అపరిమితంగా—తమ ఈశ్వరుని చుట్టుముట్టి బయలుదేరారు; లక్ష్యచిహ్నాలేమీ లేనివారై యుద్ధంలో ముందుకు సాగారు.
Verse 40
समावृत्य महादेवं तदापुस्ते पिनाकिनम् । दग्धुं समर्था मनसा क्षणेन सचराचरम्
అప్పుడు వారు పినాకధారి మహాదేవుని చుట్టుముట్టి సమీపించారు. వారు అంత శక్తిమంతులు గనుక కేవలం మనస్సు సంకల్పమాత్రంతోనే క్షణంలో చరాచర సమస్త జగత్తును దహించగలరు.
Verse 41
दग्धुं जगत्सर्वमिदं समर्थाः किंत्वत्र दग्धुं त्रिपुरं पिनाकी । रथेन किं चात्र शरेण तस्य गणैश्च किं देवगणैश्च शम्भोः
వారు సమస్త జగత్తును దహించగలరు; అయినా ఇక్కడ త్రిపురాన్ని దహించేందుకు పినాకీకి రథం, ఒక్క బాణం ఎందుకు అవసరమైందో? అట్లైతే శంభువుకు ఈ ఉపకరణాలు గానీ, ఆయన గణాలు గానీ, దేవగణాలు గానీ—వీటికి ప్రయోజనం ఏమిటి?
Verse 42
स एव दग्धुं त्रिपुराणि तानि देवद्विषां व्यास पिनाकपाणिः । स्वयं गतस्तत्र गणैश्च सार्द्धं निजैस्सुराणामपि सोऽद्भुतोतिः
హే వ్యాసా! దేవద్వేషులైన వారి త్రిపురాలను దహించుటకు పినాకపాణి అయిన ఆ ప్రభువు స్వయంగా అక్కడికి వెళ్లెను. తన గణములతో కూడి, దేవగణములతో కూడ, ఆయన అతి అద్భుత మహిమతో ముందుకు సాగెను।
Verse 43
किं तत्र कारणं चान्यद्वच्मि ते ऋषिसत्तम । लोकेषु ख्यापनार्थं वै यशः परमलापहम्
ఆ విషయంలో ఇంకేమి కారణం? ఓ ఋషిశ్రేష్ఠా, నీకు చెబుతున్నాను—లోకాలలో ప్రకటింపబడుటకే, శివకార్యమునకు చెందిన పరమ పాపనాశకమైన యశస్సు ప్రచురింపబడుతుంది।
Verse 44
अन्यच्च कारणं ह्येतद्दुष्टानां प्रत्ययाय वै । सर्वेष्वपि च देवेषु यस्मान्नान्यो विशिष्यते
ఇంకొక కారణమూ ఉంది—దుష్టులకైనా నిశ్చయం కలగుటకై. ఎందుకంటే సమస్త దేవతలలో ఆయనకన్నా శ్రేష్ఠుడు మరెవ్వరూ లేరు; ఏ దేవుడూ ఏ విధంగానూ ఆయనను మించడు।
Frequently Asked Questions
Brahmā presents a wondrous divine chariot to Śiva, who ascends it amid hymns; cosmic tremors and supportive interventions (bull-form bearer, charioteer steadying the reins) mark the pre-battle mobilization.
They encode the idea that Śiva’s movement and authority are carried by Vedic revelation itself—Veda becomes the living vehicle of divine action, subordinated to and animated by Śiva’s tejas.
Śiva is emphasized as Śūlin (wielder of the trident), Varada (boon-giver), Mahāprabhu (supreme lord), and especially sarvadevamaya—whose radiance is so immense that earth, mountains, and Śeṣa react.