बाणस्य शोकः शिवस्मरणं च — Bāṇa’s Grief and the Turn to Śiva-Remembrance

Verse 1

नारद उवाच । कृष्णे गते द्वारकायाम निरुद्धेन भार्यया । अकार्षीत्किं ततो बाणस्तत्त्वं वद महामुने

నారదుడు పలికెను—కృష్ణుడు ద్వారకాకు వెళ్లిన తరువాత, అనిరుద్ధుడు మరియు అతని భార్య విషయంలో బాణుడు ఆపై ఏమి చేసెను? ఓ మహామునీ, నిజమైన విషయాన్ని చెప్పుము।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । कृष्णे गते द्वारकायामनिरुद्धेन भार्यया । दुःखितोऽभूत्ततो बाणस्स्वाज्ञानं संस्मरन्हृदा

సనత్కుమారుడు పలికెను—కృష్ణుడు అనిరుద్ధుడు మరియు అతని భార్యతో కలిసి ద్వారకకు వెళ్లిన తరువాత, బాణుడు తన అజ్ఞానజనిత మూర్ఖత్వాన్ని హృదయంలో స్మరించి దుఃఖితుడయ్యెను।

Verse 3

ततो नन्दीशिवगणो बाणं प्रोवाच दुःखितम् । दैत्यं शोणितदिग्धांगमनुता पसमन्वितम्

అప్పుడు శివగణములలో అగ్రగణ్యుడైన నంది దుఃఖితుడైన బాణునితో పలికెను—ఆ దైత్యుడు రక్తంతో పూతబడిన దేహముతో, దహించే మనస్తాపంతో బాధపడుచుండెను।

Verse 4

नन्दीश्वर उवाच । बाण शंकरसद्भक्त मानुतापं कुरुष्व भोः । भक्तानुकंपी शंभुर्वै भक्तवत्सलनामधृक्

నందీశ్వరుడు పలికెను—హే బాణా, శంకరుని సత్యభక్తుడా! మనుష్యుడిలా శోకించకు. శంభువు భక్తులపై కరుణగలవాడు; ఆయన ‘భక్తవత్సలుడు’ అనే నామాన్ని ధరించెను।

Verse 5

तदिच्छया च यज्जातं तज्जातमिति चेतसा । मन्यस्व भक्तशार्दूल शिवं स्मर पुनःपुनः

ఏది జరిగినదో అది ఆయన ఇచ్ఛచేతనే జరిగినది—ఈ నిశ్చయాన్ని మనసులో దృఢంగా నిలుపు. ఓ భక్తశార్దూలా, అట్లే భావించి పరమేశ్వర శివుని మళ్లీ మళ్లీ స్మరించు.

Verse 6

मन आद्ये समाधाय कुरु नित्यं महो त्सवम् । भक्तानुकंपनश्चाऽस्य शंकरस्य पुनःपुनः

ముందుగా మనసును సమాధిలో స్థిరపరచి, ఆపై ప్రతిదినం మహోత్సవాన్ని ఆచరించు. భక్తానుకంపి శంకరుడు మళ్లీ మళ్లీ అనుగ్రహప్రసాదం ప్రసాదిస్తాడు.

Verse 7

नन्दिवाक्यात्ततो बाणो द्विषा शीर्षकमात्रकः । शिवस्थानं जगामाशु धृत्वा धैर्यं महामनाः

అప్పుడు నంది వాక్యాన్ని హృదయంలో నిలుపుకొని, శత్రువిచే శిరోమాత్రమైపోయిన బాణుడుకూడా ధైర్యం ధరించి, మహామనస్సుతో, శీఘ్రంగా శివస్థానానికి వెళ్లెను.

Verse 8

गत्वा तत्र प्रभुं नत्वा रुरोदातीव विह्वलः । गतगर्वव्रजो बाणः प्रेमाकुलितमानसः

అక్కడికి వెళ్లి ప్రభువు శివునికి నమస్కరించి, అతివ్యాకులుడై ఏడ్చెను; బాణుని గర్వమంతా తొలగి, మనస్సు ప్రేమభక్తితో కలతపెట్టబడెను.

Verse 9

संस्तुवन्विविधैः स्तोत्रै स्संनमन्नुतितस्तथा । यथोचितं पादघातं कुर्वन्विक्षेपयन्करान्

అతడు నానావిధ స్తోత్రాలతో స్తుతిస్తూ, అలాగే వంగి నమస్కరిస్తూ; యథోచితంగా పాదఘాతం చేస్తూ, చేతులను లయతో విసురుతూ కదిలించెను.

Verse 10

ननर्त तांडवं मुख्यं प्रत्यालीढादिशोभितम् । स्थानकैर्विविधाकारैरालीढप्रमुखैरपि

అతడు ప్రధాన తాండవాన్ని నర్తించాడు; అది ప్రత్యాలీఢ మొదలైన వీర భంగిమలతో శోభిల్లింది, అలాగే ఆలీఢాది వివిధ స్థానకముల నానారూపాలతో కూడింది.

Verse 11

सुखवादसहस्राणि भ्रूक्षेपसहितान्यपि । शिरःकम्पसहस्राणि प्राप्तानीकः सहस्रशः

సహస్రశః వచ్చిన సేనాసమూహాలతో పాటు, మధురమైన జయనాదాలు వేలవేలగా ఉప్పొంగాయి; భ్రూక్షేప సంకేతాలతో కూడి, శిరఃకంపనాలూ వేల సంఖ్యలో వెల్లువెత్తాయి।

Verse 12

वारीश्च विविधाकारा दर्शयित्वा शनैश्शनः । तथा शोणितधाराभिस्सिञ्चयित्वा महीतलम्

అతడు నెమ్మదిగా అనేక రూపాల నీటిని ప్రదర్శించాడు; తరువాత రక్తధారలతో భూమితలాన్ని తడిపివేశాడు।

Verse 13

रुद्रं प्रसादयामास शूलिनं चन्द्र शेखरम् । बाणासुरो महाभक्तो विस्मृतात्मगतिर्नतः

మహాభక్తుడైన బాణాసురుడు తన గతి గురించి మరచి నమస్కరించి, శూలధారి చంద్రశేఖరుడైన రుద్రుని ప్రసన్నం చేయసాగాడు।

Verse 14

ततो नृत्यं महत्कृत्वा भगवान्भक्तवत्सलः । उवाच बाणं संहृष्टो नृत्य गीतप्रियो हरः

అప్పుడు భక్తవత్సలుడైన భగవంతుడు మహానృత్యం చేశాడు; నృత్యగీతప్రియుడైన హరుడు ఆనందించి బాణునితో పలికాడు।

Verse 15

रुद्र उवाच । बाण तात बलेः पुत्र संतुष्टो नर्तनेन ते । वरं गृहाण दैत्येन्द्र यत्ते मनसि वर्तते

రుద్రుడు అన్నాడు— ఓ బాణా, బలిపుత్రా! నీ నృత్యంతో నేను సంతుష్టుడను. ఓ దైత్యేంద్రా, నీ మనసులో ఉన్నదేదైనా వరంగా స్వీకరించు।

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंम्भोर्दैत्येन्द्रेण तदा मुने । बाणेन संवृणीतोऽभूद्वरस्तु व्रणरोपणे

సనత్కుమారుడు అన్నాడు— ఓ మునీ, శంభువు వచనాలు విని ఆ సమయంలో దైత్యేంద్రుడు బాణునిచేత మోహితుడైనట్లు అయ్యాడు; అయినా ఆ వరం గాయాల మాన్పులో ప్రభావవంతంగా నిలిచింది।

Verse 17

बाहुयुद्धस्य चोद्ध त्तिर्गाणपत्यमथाक्षयम् । उषापुत्रस्य राज्यं तु तस्मिञ्शोणितकाह्वये

ఆ భుజయుద్ధం నుండి గణపతికి అక్షయమైన సార్వభౌమాధికారం ఉద్భవించింది; ఉషాపుత్రుని రాజ్యం కూడా అక్కడ శోణితకమని ప్రసిద్ధమైన నగరంలో స్థాపితమైంది।

Verse 18

निर्वैरता च विबुधैर्विष्णुना च विशेषतः । न पुनर्दैत्यता दुष्टा रजसा तमसा युता

దేవతలు—ప్రత్యేకంగా విష్ణువు—నిర్వైర స్థితిలో ఉంటారు; కాని దుష్టమైన దైత్యస్వభావం అలా కాదు, అది రజస్సు-తమస్సులతో బంధింపబడి ఉంటుంది।

Verse 19

शंभुभक्तिर्विशेषेण निर्विकारा सदा मुने । शिवभक्तेषु च स्नेहो दया सर्वेषु जंतुषु

ఓ మునీ, శంభుభక్తి విశేషంగా సదా నిర్వికారంగా ఉంటుంది; అది శివభక్తుల పట్ల స్నేహంగా, సమస్త జీవుల పట్ల దయగా వ్యక్తమవుతుంది।

Verse 20

कृत्वा वराञ्शंभोर्बलिपुत्रो महाऽसुरः । प्रेम्णाऽश्रुनयनो रुद्रं तुष्टाव सुकृतांजलिः

శంభువరి పొందిన బలిపుత్రుడైన మహాసురుడు ప్రేమాశ్రువులతో నిండిన కన్నులతో, సుకృతాంజలి జోడించి రుద్రుని స్తుతించాడు।

Verse 21

बाण उवाच । देवदेव महादेव शरणा गतवत्सल । त्वां नमामि महेशान दीनबन्धो दयानिधे

బాణుడు అన్నాడు—దేవదేవ మహాదేవా, శరణాగతవత్సలా! మహేశానా, నేను నీకు నమస్కరిస్తున్నాను; నీవు దీనుల బంధువు, దయానిధివి।

Verse 22

कृता मयि कृपातीव कृपासागर शंकर । गर्वोपहारितस्सर्वः प्रसन्नेन मम प्रभो

హే కృపాసాగర శంకరా! నాపై మీరు అపారమైన కృప చూపించారు. ప్రభో, మీ ప్రసన్న అనుగ్రహంతో నా సమస్త గర్వం తొలగిపోయింది।

Verse 23

त्वं ब्रह्म परमात्मा हि सर्वव्याप्यखिलेश्वरः । ब्रह्मांडतनुरुग्रेशो विराट् सर्वान्वितः परः

మీరు నిజంగా బ్రహ్మ, పరమాత్మ, సర్వవ్యాపి, అఖిలేశ్వరుడు. హే ఉగ్రేశా! బ్రహ్మాండమే మీ దేహమై, మీరు విరాట్ స్వరూపుడు, సమస్తాన్ని కలిగినవాడు, సమస్తానికి అతీతమైన పరముడు।

Verse 24

नाभिर्नभोऽग्निर्वदनमंबु रेतो दिशः श्रुतिः । द्यौश्शीर्षमंघ्रिरुर्वी ते मनश्चन्द्रस्तव प्रभो

ప్రభో! మీ నాభి ఆకాశము, మీ వదనం అగ్ని, జలమే మీ బీజము. దిక్కులు మీ చెవులు; ద్యౌలోకం మీ శిరస్సు; భూమి మీ పాదాలు; చంద్రుడు మీ మనస్సు।

Verse 25

दृगर्को जठरं वार्द्धिर्भुजेंद्रो धिषणा विधिः । प्रजापतिर्विसर्गश्च धर्मो हि हृदयं तव

మీ దృష్టి సూర్యుడు, మీ జఠరం సముద్రం, మీ భుజం నాగేంద్రుడు. మీ ధిషణ (బుద్ధి) విధి-నియమం. మీరు బ్రహ్మ, ప్రజాపతి, సృష్టి విసర్గమే; నిజంగా ధర్మమే మీ హృదయం।

Verse 26

रोमाण्यौषधयो नाथ केशा जलमुचस्तव । गुणास्त्रयस्त्रिनेत्राणि सर्वात्मा पुरुषो भवान्

హే నాథా! నీ దేహరోమాలు ఔషధులు, నీ జటలు వర్షధారక మేఘాలు. త్రిగుణాలే నీ త్రినేత్రాలు. నీవే సమస్తాంతర్యామి ఆత్మ, పరమ పురుషుడు.

Verse 27

ब्राह्मणं ते मुखं प्राहुर्बाहुं क्षत्रियमेव च । ऊरुजं वैश्यमाहुस्ते पादजं शूद्रमेव च

వారు చెప్పుదురు—నీ ముఖము బ్రాహ్మణము, నీ భుజములు క్షత్రియము; నీ ఊరులు వైశ్యము, నీ పాదములు శూద్రము అని।

Verse 28

त्वमेव सर्वदोपास्यस्सर्वैर्जीवैर्महेश्वर । त्वां भजन्परमां मुक्तिं लभते पुरुषो ध्रुवम्

హే మహేశ్వరా! నీవే సర్వజీవులకు నిత్యము ఉపాస్యుడవు. నిన్ను భజించువాడు నిశ్చయంగా పరమముక్తిని పొందును.

Verse 29

यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् । विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन्

ఏ మర్త్యుడు నిన్ను—తన ప్రియ ఈశ్వరుడిని, అంతరాత్మను—వదిలి, విపరీత బుద్ధితో ఇంద్రియవిషయాల వెంటే పరుగెత్తుతాడో, వాడు అమృతసమ మోక్షాన్ని విడిచి బంధనవిషాన్ని ఎంచుకొనును.

Verse 30

विष्णुर्ब्रह्माऽथ विबुधा मुनयश्चामलाशयाः । सर्वात्मना प्रपन्नास्त्वां शंकरं प्रियमीश्वरम्

విష్ణువు, బ్రహ్మ, దేవతలు మరియు నిర్మలాశయ మునులు—అందరూ సంపూర్ణంగా నిన్ను, శంకరా, ప్రియ ఈశ్వరా, శరణు పొందిరి.

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा बलिपुत्रस्तु विरराम शरासुरः । प्रेमप्रफुल्लितांगश्च प्रणम्य स महेश्वरम्

సనత్కుమారుడు పలికెను—ఇట్లు చెప్పి బలిపుత్రుడు శరాసురుడు విరమించెను; ప్రేమపులకిత దేహంతో మహేశ్వరునికి నమస్కరించెను.

Verse 32

इति श्रुत्वा स्वभक्तस्य बाणस्य भगवान्भवः । सर्वं लभिष्यसीत्युक्त्वा तत्रैवांतरधीयत

తన భక్తుడైన బాణుని మాటలు ఇలా విని, భగవాన్ భవుడు (శివుడు) “నీవు సమస్తమును పొందుదువు” అని పలికి, అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యెను।

Verse 33

ततश्शंभोः प्रसादेन महाकालत्वमागतः । रुद्रस्यानुचरो बाणो महाप्रमुदितोऽभवत्

అనంతరం శంభువు కృపవలన బాణుడు మహాకాలత్వమును పొందెను. రుద్రుని అనుచరుడైన ఆ బాణుడు అత్యంత ఆనందితుడయ్యెను।

Verse 34

इति किल शरनाम्नः शंकरस्यापि वृत्तं सकलगुरु जनानां सद्गुरोश्शूलपाणेः । कथितमिह वरिष्ठं श्रोत्ररम्यैर्वचोभिस्सकलभुवनमध्ये क्रीडमानस्य नित्यम्

ఇట్లు ‘శర’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధుడైన శంకరుడు—సర్వ గురువులకు సద్గురువు, శూలపాణి మహాదేవుడు—ఆయన పవిత్ర వృత్తాంతం ఇక్కడ శ్రవణానందకరమైన ఉత్తమ వచనాలతో చెప్పబడింది; ఆయన సమస్త లోకాల మధ్య నిత్యము లీలచేయుచున్నాడు।

Verse 56

इति श्रीशिवमहापुराणे द्विती यायां रुद्रसंहितायां पं० युद्धखंडे बाणासुरगणपत्वप्राप्तिवर्णनं नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः

ఇట్లు శ్రీశివమహాపురాణము ద్వితీయ భాగమైన రుద్రసంహితలోని యుద్ధఖండంలో ‘బాణాసురునకు శివగణపదప్రాప్తి వర్ణనం’ అనే యాభై ఆరవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।